Χαριτίνη Μαλισσόβα Tag

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Βερονίκη Δαλακούρα: συνέντευξη στη Χαριτίνη Μαλισσόβα

Η Βερονίκη Δαλακούρα γεννήθηκε στην Αθήνα το 1952. Σπούδασε Νομικά στην Αθήνα και Ανθρωπογεωγραφία στο Μονπελιέ (Γαλλία). Έχει εκδώσει επτά βιβλία με ποίηση και τρία με πεζογραφήματα. Μετέφρασε Γάλλους, Ισπανούς και Άγγλους συγγραφείς και ποιητές. Εργάζεται στη Μέση Εκπαίδευση. Η τελευταία της ποιητική συλλογή, Καππαδόκες (Εκδόσεις Κουκκίδα 2020), μας έδωσε την αφορμή για την ακόλουθη συνέντευξη.

Η νέα σας ποιητική συλλογή τιτλοφορείται Καππαδόκες. Θέλετε να μας δώσετε κάποια στοιχεία;

Οι Καππαδόκες θα ήθελα να διαβαστούν με μία εμβάθυνση όχι μόνο στον τίτλο, αλλά και στο κρυφό περιεχόμενο της κάθε λέξης. Δεν είναι μόνο ένα αυτοβιογραφικό βιβλίο, όπως άλλωστε και όλα όσα προηγήθηκαν, αλλά και μία κατάθεση μνήμης. Οι Καππαδόκες, η άλλη Καππαδοκία, αναφέρονται στην ιερότητα του χώρου, του κάθε χώρου. Από τη μεριά της μητέρας μου κατάγομαι από τη Σμύρνη· εκατοντάδες χρόνια πριν εγκατασταθούν στην Κωνσταντινούπολη, οι πρόγονοί μου ζούσαν στα παράλια της Ιωνίας.

Γιατί επιλέξατε τον συγκεκριμένο τίτλο; Υπάρχουν προηγούμενα βιβλία σας με τίτλους Πόντιοι και Μικρασιάτες…

Πέρα από την ταύτιση στη συλλογική συνείδηση της έννοιας Μικρασιάτης-Πόντιος-χριστιανός κάτοικος εκείνων των περιοχών μέχρι τη Μικρασιατική καταστροφή και τον ξεριζωμό, η Καππαδοκία του τότε και του τώρα αποτελεί το σύμβολο μιας ανεξάρτητης θα ’λεγα γης-πατρίδας, όπου η φύση προσδίδει στα πάντα έναν χαρακτήρα μεταφυσικό. Και μ’ αυτό εννοώ μια αίσθηση δύσκολα ερμηνευόμενη με την τρέχουσα λογική. Εξάλλου, η Καππαδοκία διατηρεί ακόμη πολλά στοιχεία ανέγγιχτα από τον χρόνο, και όχι μόνο χάρη στην παρουσία των ζωντανών μνημείων. Όμως σ’ αυτά τα ποιήματα υπάρχουν και άλλα στοιχεία, ίσως κρυπτικά, τα οποία ο αναγνώστης μόνος του θα ανακαλύψει.

Γιατί γράφετε ποίηση; Τι σημαίνει για εσάς η ποίηση;

Γιατί γράφω ποίηση; Γιατί δεν μπορώ να κάνω διαφορετικά.

Ποιοι ήταν οι ποιητές των οποίων τη γραφή θαυμάζατε και σας ώθησαν να γράψετε κι εσείς;

Στα νιάτα μου με επηρέασε πολύ ο Ανδρέας Εμπειρίκος και ο Νίκος Εγγονόπουλος. Θαυμάζω και αγαπώ τον Γιώργο Σεφέρη. Όμως μεγάλη επίδραση άσκησαν στις ποιητικές μου προσπάθειες οι Γάλλοι συμβολιστές, με πρώτον απ’ όλους τον Ρεμπώ. Σήμερα εξακολουθώ να διαβάζω και να μεταφράζω Γάλλους ποιητές του 20ού αιώνα, όπως ο Ανρί Μισώ. Δύσκολο να μιλήσω, εγώ τουλάχιστον, για επιδράσεις. Ίσως ό,τι κάνω –για την ακρίβεια, προσπαθώ να κάνω– είναι ένας συγκερασμός υπερρεαλισμού και συμβολισμού.

Εκδίδετε τα βιβλία σας από τη δεκαετία του 1970. Ποια είναι η αίσθησή σας για τον χώρο στη διάρκεια των δεκαετιών που μεσολάβησαν; Έχει ανεβεί το επίπεδο σε πεζογραφία και ποίηση στη χώρα μας;

Δημοσιεύοντας ποιήματα από το 1970 και εκδίδοντας το πρώτο βιβλίο το 1972, αρκετά νέα, αν λάβουμε υπόψη τη χρονολογία της γέννησής μου, βρίσκομαι σε αμηχανία: δε θα ήθελα να εκφράσω την άποψή μου για τη σύγχρονη, με την ευρεία έννοια, ελληνική λογοτεχνία. Ναι, ανήκω σ’ αυτήν, αλλά μόνο φύσει. Δεν είμαι κριτικός, διαβάζω πολύ και πολλή λογοτεχνία, αλλά επιτρέψτε μου να μην πω τίποτα περισσότερο.

Από τη δική σας εμπειρία από τη Μέση Εκπαίδευση, πώς κρίνετε το γεγονός ότι οι μαθητές, παρόλο που διδάσκονται, δε διαβάζουν ποίηση;

Η εμπειρία μου από τη Μέση Εκπαίδευση με σημάδεψε. Ως μη φιλόλογος, δίδασκα στο Γυμνάσιο της Αγίας Βαρβάρας το μάθημα της Κοινωνικής και Πολιτικής Αγωγής· πάντα προσπαθούσα, και τύχη αγαθή τα κατάφερνα, να εντάξω στα μαθήματά μου τη λογοτεχνία. Πεζά, ποιήματα, εργαστήρια γραφής, προτροπή των παιδιών να γράψουν και να εκφράσουν με τον δικό τους τρόπο τα κοινωνικά προβλήματα. Το αποτέλεσμα ήταν πάνω από κάθε προσδοκία, ακόμη και σε μαθητές της Α’ Γυμνασίου που δίδασκα Ιστορία. Αρκούσε μια απλή φωτογραφία από το σχολικό βιβλίο ή ένας πίνακας του Γύζη για να αρχίσουν να «μιλούν». Και για πράγματα, πιστέψτε με, πολύ προσωπικά: αυτός δεν πρέπει να είναι ο ρόλος της εκπαίδευσης ειδικά σ’ αυτή την τρυφερή ηλικία; Επιπλέον, η επαφή των παιδιών με λογοτέχνες που με προθυμία έρχονταν στο 3ο Γυμνάσιο της Αγίας Βαρβάρας άνοιξε ορίζοντες, βοήθησε στην επαφή με το βιβλίο, έκανε τα παιδιά να γνωρίσουν το πρόσωπο της λογοτεχνίας. Θυμάμαι με συγκίνηση την παρουσία του Αντώνη Σαμαράκη, την επαφή του με τους μικρούς και μεγαλύτερους μαθητές, τις συζητήσεις του μαζί τους. Επίσης, και πώς να το λησμονήσω, τον Νίκο Μοσχοβάκο, την παρουσίαση ποιημάτων του από τα παιδιά και τα εύστοχα σχόλιά τους, αλλά και τους αδελφούς Μιχάλη και Παντελή Καλογεράκη, που ποτέ δεν έλειψαν από το πλευρό μας. Η πορεία μου ολοκληρώθηκε στα Σχολεία Δεύτερης Ευκαιρίας. Περισσότερο από 10 χρόνια δούλεψα σ’ ένα σχολικό περιβάλλον που, παρ’ όλες τις δυσκολίες που πολύ συχνά αντιμετωπίσαμε –και όχι εκ μέρους των μαθητών μας, σας διαβεβαιώ!– αναγνωρίζει την προσφορά του Δάσκαλου. Οι εκπαιδευόμενοι, οι άνθρωποί μας, γιατί τους νιώθουμε όλους σαν δικούς μας ανθρώπους, οι οποίοι αποφάσισαν σε μεγάλη ηλικία να συνεχίσουν τις σπουδές τους εργαζόμενοι, παλεύοντας για και με την καθημερινότητα, πλησίασαν στα σχέδια δράσης, στα εργαστήρια λογοτεχνικής γραφής αλλά και στο μάθημα του Κοινωνικού Γραμματισμού τα λογοτεχνικά κείμενα στην αρχή με δέος. Κατόπιν, ακόμη και η «δύσκολη», «ακατανόητη» γι’ αυτούς ποίηση έγινε προσιτή, αγαπητή, πηγή πνοής· τα κείμενά τους, όσα έγραψαν οι ίδιοι, τα κρατώ σεβαστικά. Τα μικρά βιβλία που εκδόθηκαν από τα Σχολεία Δεύτερης Ευκαιρίας Καλλιθέας και Περιστερίου επιβεβαιώνουν ότι αυτό που έχει σημασία είναι ο τρόπος προσέγγισης του κειμένου. Μόνο έτσι θα αγαπήσει τη λογοτεχνία ο μαθητής, οποιασδήποτε ηλικίας και προέλευσης, και θα εμπνευστεί με την κυριολεκτική σημασία της λέξης.

Γιατί η ποίηση έχει τόσο λίγους αναγνώστες;

Η Ποίηση που γράφεται, έχει τους αναγνώστες που είχε πάντα, σε όλες τις εποχές. Υπάρχει όμως και μια άλλη ποίηση: αυτή τη βιώνουμε, τη ζούμε. Άλλωστε, υπάρχουν και Ποιητές που δεν έγραψαν ποτέ ούτε έναν στίχο – και βρίσκονται ανάμεσά μας.

Διακειμενικότητα, εκλεκτικές συγγένειες και λογοκλοπή είναι έννοιες που ακούγονται συχνότατα τον τελευταίο καιρό. Πόσο προσεκτικός οφείλει να είναι κάθε συγγραφέας, ώστε το έργο του να μην κινδυνεύει να κριθεί ως προϊόν λογοκλοπής;

Δημιουργήθηκε μια δυσάρεστη κατάσταση τον τελευταίο καιρό. Κάνω έκκληση από εδώ, στους τιμητές και στους ολισθήσαντες, να μη δοθεί συνέχεια, να σταματήσει η οποιαδήποτε υπέρ ή κατά επιχειρηματολογία. Τόσα χρόνια προσπαθώ να κατανοήσω τον μεταμοντερνισμό στη λογοτεχνία και δεν τα καταφέρνω! Άρα και η «διακειμενικότητα» μου είναι ξένη. Όπως και να ’χει, στο κάτω κάτω της γραφής (και κυριολεκτώ!) είναι δυνατόν ένα σφάλμα ή μία ξένη με τα πιστεύω μας θέση, να δημιουργεί τόση εχθρότητα παραβλέποντας το στοιχείο Άνθρωπος;

Ποια αξία θεωρείτε υπέρτατη;

Υπέρτατη αρετή; Αν υπάρχει κάτι τέτοιο, θεωρώ την ταπεινότητα.

Έχετε γράψει διηγήματα, αλλά και βιβλία με ερευνητικό και ιστορικό χαρακτήρα. Γράφετε κάτι καινούργιο αυτό το διάστημα; Έχετε στα προσεχή συγγραφικά σας σχέδια κάποιο βιβλίο άλλης φόρμας πλην της ποιητικής;

Ανεξάρτητα από τη λογοτεχνία, είχα την ευκαιρία πριν από κάποια χρόνια να παρουσιάσω συμπυκνωμένο το περιεχόμενο της διατριβής μου. Η διαρκής έρευνα είχε ως αποτέλεσμα την έκδοση των βιβλίων Πόντιοι και Μικρασιάτες, καθώς και αρκετές δημοσιεύσεις σχετικά με τους Θάσιους καπνεργάτες, τον Μακεδονικό αγώνα και την Καβάλα. Τα διηγήματά μου είναι ποιήματα εκφρασμένα με άλλο τρόπο. Δεν αποκλείεται να κάνω κάτι καινούργιο, αρκετά διαφορετικό, είναι όμως πολύ νωρίς να μιλήσω γι’ αυτό.

Πηγή: diastixo.gr

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Αννίτα Π. Παναρέτου: συνέντευξη στη Χαριτίνη Μαλισσόβα

Η Αννίτα Π. Παναρέτου γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπούδασε στο ΕΚΠΑ Αγγλική και στη συνέχεια Ελληνική Φιλολογία. Έλαβε το διδακτορικό της δίπλωμα από το Πανεπιστήμιο της Κρήτης. Στις δημοσιεύσεις της περιλαμβάνονται επτά βιβλία που αφορούν την έρευνα και τη μελέτη θεμάτων και προσώπων της ελληνικής ιστορίας και λογοτεχνίας, και ιδιαίτερα την ταξιδιωτική πεζογραφία, η οποία αποτέλεσε για σειρά ετών το επιστημονικό της αντικείμενο. Η παρουσία της στη λογοτεχνία περιλαμβάνει δύο ιστορικά μυθιστορήματα, ένα παιδικό αφήγημα και μια μαρτυρία. Έχει επίσης ασχοληθεί με μεταφράσεις λογοτεχνικών και ιστορικών έργων.

«Συμπληρώνω τη μνήμη του κόσμου…», το νέο σας βιβλίο, μια ιστορική έρευνα σε βάθος χρόνου για ένα πολύ ευαίσθητο ζήτημα. Θέλετε να μας δώσετε κάποια στοιχεία;

Το βιβλίο αφορά μια εν πολλοίς άγνωστη πτυχή της Ιστορίας μας του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου, σχετική με τους Έλληνες ομήρους και αιχμαλώτους που μεταφέρθηκαν βίαια σε στρατόπεδα και φυλακές του Τρίτου Ράιχ και της φασιστικής Ιταλίας. Επρόκειτο για πολίτες και των δύο φύλων, στρατιωτικούς και των τριών όπλων, ακόμα και κληρικούς. Στα στρατόπεδα της φασιστικής Ιταλίας εστάλησαν αξιωματικοί και οπλίτες που συνελήφθησαν στο αλβανικό μέτωπο, καθώς και αξιωματικοί και πολίτες που συνελήφθησαν μετά τον πόλεμο, στην ιταλοκρατούμενη ζώνη της κατεχόμενης Ελλάδας. Σε ναζιστικά στρατόπεδα και φυλακές στη Γερμανία, την Αυστρία, τη Σερβία,την Πολωνία, την Τσεχία εστάλη η πλειονότητα των ομήρων. Είχαν συλληφθεί λόγω της αντιστασιακής δράσης ή των αριστερών φρονημάτων τους είτε, συνηθέστατα, χωρίς αιτία, σε μπλόκα, προκειμένου να τροφοδοτήσουν (μαζί με εκατομμύρια ανθρώπους απ’ όλη την κατεχόμενη από τους Ναζί Ευρώπη) με εργατικά χέρια το Τρίτο Ράιχ, για να συνεχιστεί ο «μέχρις εσχάτων αγώνας» του. Η περίπτωσή τους διαφέρει σημαντικά από αυτήν των Εβραίων συμπατριωτών μας, οι οποίοι δεν υπήρξαν ούτε αιχμάλωτοι ούτε όμηροι, αλλά θύματα μιας ασύλληπτης οργανωμένης γενοκτονίας, και προορίζονταν για τα στρατόπεδα εξόντωσης, στα οποία στέλνονταν κατά οικογένειες και κατά κοινότητες. Ελάχιστοι ήταν αυτοί που κατόρθωσαν να επιστρέψουν. Οι μη Εβραίοι Έλληνες προορίζονταν για στρατόπεδα εργασίας και οι απώλειές τους, που οφείλονταν στις άθλιες συνθήκες διαβίωσης, δεν πρέπει να υπήρξαν μεγαλύτερες του 15%-20% του αριθμού τους – αυτός ο αριθμός δεν θα γίνει ποτέ γνωστός και υπολογίζεται μεταξύ 15.000 και 45.000 ατόμων. Μετά την απελευθέρωση από τους Συμμάχους και τη λήξη του πολέμου στην Ευρώπη τον Μάιο του 1945, άρχισε η οδύσσεια της επιστροφής τους, με πολύμηνες περιπλανήσεις σε μια χαοτική Ευρώπη. Όταν έφτασαν στην Ελλάδα, πολλοί αντιμετωπίστηκαν από το κράτος με καχυποψία, λόγω των πολιτικών τους πεποιθήσεων.

Ποιο ήταν το δικό σας κίνητρο για να κάνετε μια τόσο εκτεταμένη έρευνα σχετικά με το συγκεκριμένο θέμα;

Το κίνητρο μου το έδωσε η αφορμή. Και αφορμή για την ενασχόλησή μου με το συγκεκριμένο θέμα στάθηκε ένα βιβλίο του 1948 που έπεσε συμπτωματικά στα χέρια μου: Κωνσταντίνου Μπακόπουλου, Η ομηρία των πέντε αντιστρατήγων. Η ζωή των ‒ στρατόπεδα συγκεντρώσεως. Ο τίτλος του μου κίνησε την περιέργεια και το ενδιαφέρον. Η ανάγνωσή του υπήρξε αποκαλυπτική. Έκτοτε άρχισα να αναζητώ βιβλία με ανάλογη θεματολογία. Πολύ σύντομα αποφάσισα να ασχοληθώ συστηματικά.

Πόσος χρόνος χρειάστηκε για τη συλλογή και την επεξεργασία του απαραίτητου υλικού για τη συγγραφή του βιβλίου σας;

Χρειάστηκαν επτά χρόνια. Όσο κι αν νιώθω ανακούφιση που το βιβλίο ολοκληρώθηκε, νομίζω ότι και άλλα τόσα χρόνια αν χρειάζονταν, πάλι θα τα αφιέρωνα: Αφενός επειδή, από ένα σημείο και μετά, η εργασία αυτή αποτέλεσε για μένα ηθικό χρέος, αφετέρου επειδή με την πρόοδο της έρευνας το υλικό παρέμενε πάντα το ίδιο αποκαλυπτικό. Η συλλογή του υπήρξε γοητευτικά περιπετειώδης, καθώς οι εκτενείς γραπτές μαρτυρίες, που κατά κύριο λόγο το αποτελούν, άρχισαν να δημοσιεύονται ήδη από το 1945 και εξακολουθούν μέχρι σήμερα να έρχονται στο φως. Μερικές ήταν εύκολα προσβάσιμες, πολλές όμως ήταν δυσεύρετες λόγω παλαιότητας, αλλά και λόγω του γεγονότος ότι εκδόθηκαν ιδιωτικά, σε περιορισμένο αριθμό αντιτύπων. Άλλων ο εντοπισμός υπήρξε δυσχερής, επειδή οι τίτλοι τους ήταν παραπλανητικοί και καθόλου ενδεικτικοί του περιεχομένου τους. Βιβλιοθήκες και παλαιοβιβλιοπωλεία συνέδραμαν στο «κυνήγι του θησαυρού», ενώ αποφασιστική ήταν και η συνδρομή συγγενών των ομήρων και αιχμαλώτων, που πρόθυμα μου προσέφεραν κείμενα, έγγραφα και προφορικές πληροφορίες. Πολλά σημαντικότατα στοιχεία αποκόμισα από την έρευνά μου στο Ιστορικό Αρχείο του Υπουργείου Εξωτερικών και στον ελληνικό Τύπο του 1945.

75 χρόνια μετά τη λήξη του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου είναι αρκετός χρόνος για την απόσταση που οφείλει ο ιστορικός και ο συγγραφέας να έχουν από τα γεγονότα που καταγράφουν;

Πιστεύω ότι, από τη στιγμή που θα έχει έρθει στο φως μεγάλος όγκος στοιχείων από ποικίλες πηγές, τα 75 χρόνια είναι αρκετά για την παράθεση των γεγονότων. Κατ’ επέκταση, είναι επίσης αρκετά για την ερμηνεία και την εξαγωγή συμπερασμάτων (όπου όμως συχνά εμπλέκονται και η προσωπική οπτική, πρόσληψη και εκτίμηση, δηλαδή το υποκειμενικό στοιχείο). Στην περίπτωση των Ελλήνων ομήρων και αιχμαλώτων, 9.500 σελίδες προσωπικών βιωμάτων μπορούν να συνθέσουν μια αξιόπιστη εικόνα, ιδιαίτερα από τη στιγμή που οι μαρτυρίες τεκμηριώνουν οι μεν τις δε, επιβεβαιώνοντας παράλληλα την ήδη καταγεγραμμένη Ιστορία της συγκεκριμένης περιόδου – και αντίστροφα: η Ιστορία επιβεβαιώνει τις μαρτυρίες.

Η χαοτική Ευρώπη του τότε και η Ευρώπη του σήμερα. Ποιος κίνδυνος ελλοχεύει στη σημερινή ιστορική συγκυρία;

Τη χαοτική πραγματικότητα του τότε συνιστούσαν οι βιβλικές καταστροφές και οι τεράστιες ανθρώπινες ροές κάθε εθνικότητας που μετακινούνταν ανά την Ευρώπη, από και προς αντίθετες κατευθύνσεις, προσπαθώντας, σε κατάσταση πανικού, να αποφύγουν κινδύνους για τη ζωή, την ασφάλεια και την περιουσία τους. Δεν υπάρχει –ευτυχώς– καμιά σχέση του τότε με το τώρα. Ναι μεν οι σύγχρονες μεταναστευτικές/προσφυγικές ροές αποτελούν ένα μείζον ευρωπαϊκό ζήτημα, αλλά η Ευρώπη δεν βρίσκεται σε εμπόλεμη κατάσταση (και, όσο και αν τελικά η ίδια η Ιστορία αποδεικνύει ότι δεν μαθαίνουμε πάντα από τα διδάγματά της, ωστόσο η εμπειρία των δύο Παγκοσμίων Πολέμων έχει παγιώσει την επίγνωση, την εγρήγορση και την υπευθυνότητα σε μεγάλο μέρος του σύγχρονου κόσμου). Επιπλέον, παρά τις ανισορροπίες και τις διαφωνίες –δεν είναι δυνατόν να σταματήσουν να υπάρχουν εθνικά συμφέροντα–, παρά και τα ενίοτε καθυστερημένα αντανακλαστικά της, η ενωμένη Ευρώπη είναι αρκούντως ενωμένη, ώστε να αντιμετωπίσει συγκυρίες που μπορεί να υποκρύπτουν κινδύνους.

Ποιο κομμάτι της ιστορικής αλήθειας, που ενδεχομένως ήταν ασαφές, αποκαθίσταται στο βιβλίο σας;

Το βιβλίο μου φωτίζει, πιστεύω ικανοποιητικά και συνολικότερα, ένα ιστορικό κεφάλαιο με βαθύτατη ανθρώπινη χροιά, που ως τώρα έχει τύχει αποσπασματικής και ελλειμματικής προσέγγισης.

Τα σχολικά και ακαδημαϊκά εγχειρίδια θεωρείτε ότι αποδίδουν με επάρκεια την ιστορική αλήθεια;

Τα ακαδημαϊκά εγχειρίδια, ναι. Και, σε κάθε περίπτωση, ο αριθμός και η πολυφωνία τους διασφαλίζουν τόσο την επάρκεια όσο και την εγκυρότητα της γνώσης που προσφέρουν. Τα σχολικά εγχειρίδια εκ των πραγμάτων «επιβάλλονται» και δεν προσφέρουν στους μαθητές δυνατότητα επιλογής. Δεν έχω δει πρόσφατα σχολικά εγχειρίδια. Προ δεκαετίας πάντως απέδιδαν μεν (με κάποιες εξαιρέσεις) την ιστορική αλήθεια, αλλά την απέδιδαν με τρόπο ανισοβαρή και σίγουρα όχι ελκυστικό.

Ποια αξία θεωρείτε αδιαπραγμάτευτη;

Την ελευθερία, όταν συμβαδίζει με τον σεβασμό όσων υπάρχουν πέρα από το «εγώ».

Σε ποιες περιπτώσεις είναι αναγκαίο να συμπληρώσουμε τη μνήμη;

Όταν αυτό το συμπλήρωμα μπορεί να ευρύνει την οπτική μας, να ενεργοποιήσει τη σκέψη και την κρίση μας, αλλά και να μιλήσει βαθύτερα μέσα μας.

Πηγή: diastixo.gr