HomePosts Tagged "Ελπιδοφόρος Ιντζέμπελης"

Ελπιδοφόρος Ιντζέμπελης Tag

Συλλογική έκδοση

33 Ιστορίες για το 1821

Επιμέλεια – Πρόλογος: Ελπιδοφόρος Ιντζέμπελης

Τιμή: 12€, Σελίδες: 348

ISBN: 978-960-6893-53-7

Εκδόσεις GEMA

 

Η Επανάσταση του 1821 ήταν κομβικός σταθμός στην Ιστορία του Ελληνισμού, καθώς αφενός οδήγησε στην ίδρυση του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους, αφετέρου ενέπνευσε τις επόμενες γενιές των Ελλήνων για συνέχιση των απελευθερωτικών αγώνων και κράτησε ενωμένο το Έθνος σε δίσεκτους καιρούς.

Τα 33 διηγήματα-ιστορίες είναι εικόνες, στιγμές του αγώνα όπως τις βλέπουν 33 σύγχρονοι σημαντικοί Έλληνες συγγραφείς διακόσια χρόνια μετά την επανάσταση του 1821.

Η έκδοση αυτού του τόμου έγινε με την ελπίδα οι συγγραφείς να φωτίσουν με τη δική τους ματιά την αθέατη πλευρά της Επανάστασης.

Στο βιβλίο συμμετέχουν οι: Έρικα Αθανασίου, Δημήτρης Βαρβαρήγος, Παναγιώτης Γούτας, Γεράσιμος Δενδρινός, Χρήστος Δεσύλλας, Φίλιππος Δ. Δρακονταειδής, Ελπιδοφόρος Ιντζέμπελης, Κατερίνα Καριζώνη, Νίκος Κατσαλίδας, Δημήτρης Κωστόπουλος, Τηλέμαχος Κώτσιας, Ανδρέας Μήτσου, Γιάννης Δ. Μπάρτζης, Βαγγέλης Μπέκας, Γιώργος Μπλάνας, Κωνσταντίνος Μπούρας, Κατερίνα Παναγιωτοπούλου, Γιώργος Παπαδάκης, Μάγδα Παπαδημητρίου – Σαμοθράκη, Γιάννης Πατσώνης, Μίτση Πικραμένου, Γιώργος Πύργαρης, Δήμητρα Πυργελή, Γιάννης Ράγκος, Λιάνα Σακελλίου, Λεύκη Σαραντινού, Ντίνος Σιώτης, Μαρία Σκιαδαρέση, Κώστας Στοφόρος, Ευαγγελία Τότσκα, Φίλιππος Φιλίππου, Άγγελος Χαριάτης, Χρήστος Χαρτοματσίδης.

Η επιμέλεια καθώς και ο πρόλογος του βιβλίου είναι του Ελπιδοφόρου Ιντζέμπελη.

Εκδόσεις GEMA

Αλωπεκής 25, 106 75 Αθήνα

Τ: 210.7258350, F: 210.7222072, www.gemapublications.gr

Πίσω από το γαλλικό ονοματεπώνυμο Μισέλ Μαρλί κρύβεται η Γερμανίδα Μικαέλα Γιάρι, συγγραφέας πολλών βιβλίων που έχουν κατακτήσει τις λίστες των best seller. Γεννήθηκε στο Αμβούργο το 1956 και μεγάλωσε, λόγω του συνθέτη πατέρα της, μέσα στον κόσμο του κινηματογράφου και της μουσικής. Έζησε για πολλά χρόνια στο Παρίσι, ενώ τώρα μένει με τον σύζυγό της και τον σκύλο τους στο Βερολίνο και στο Μόναχο. Το μυθιστόρημά της Η δεσποινίς Coco και το άρωμα του έρωτα, που κυκλοφορεί στη χώρα μας από τις Εκδόσεις Καστανιώτη, σε μετάφραση της Λένιας Μαζαράκη, στάθηκε η αφορμή για την ακόλουθη συνέντευξη.

Πώς ξεκίνησε η ιδέα της συγγραφής του μυθιστορήματος Η δεσποινίς Κοκό και το άρωμα του έρωτα;

Η λογοτεχνική μου πράκτορας, Petra Hermanns, συνάντησε τους εκδότες στο Φεστιβάλ Βιβλίου της Λειψίας και της ζήτησαν κάποιον Γερμανό συγγραφέα που θα μπορούσε να γράψει ένα μυθιστόρημα για μια σειρά από καλλιτέχνες – με αυτόν τον τρόπο το όνομά μου τέθηκε υπ’ όψιν τους. Τους πρότεινα τέσσερις διαφορετικές ιδέες που θα μπορούσαν να γίνουν βιβλία και διάλεξαν την τέταρτη, που είχε να κάνει με την Γκαμπριέλ Κοκό Σανέλ και το άρωμά της Νο5. Γνώριζα κάποια πράγματα για τη Σανέλ και συνέλεξα τις περισσότερες πληροφορίες από βιογραφίες που αφορούσαν αυτήν και τους φίλους της, επίσης έψαξα για πληροφορίες γύρω από το Παρίσι της δεκαετίας του 1920 και διάβασα αρκετά ιστορικά μυθιστορήματα. Μ’ αρέσει πολύ να διαβάζω τέτοια βιβλία, μαθαίνοντας τις ιστορίες που κρύβονται πίσω τους.

Τι σας γοήτευσε στην προσωπικότητα της Σανέλ, ώστε να ασχοληθείτε μαζί της;

Ήταν μια όμορφη, κομψή γυναίκα με μια τέλεια αίσθηση της μόδας κι επειδή η καταγωγή της ήταν ταπεινή, δούλεψε πολύ σκληρά για να μορφωθεί και να ανέλθει κοινωνικά.

Ποια ήταν ως άνθρωπος η Κοκό Σανέλ; Πώς την περιγράφουν οι φίλοι της;

Οι άντρες έλεγαν ότι ήταν ήπια και ερωτική, ενώ οι φίλοι της την περιγράφουν ως ένα άτομο που έμενε απολύτως πιστό στους δικούς του ανθρώπους.

Το μυθιστόρημα ξεκινά με τον χαμό του φίλου της, Μπόι Καπέλ. Γιατί του είχε τόση αγάπη;

Πραγματικά δεν γνωρίζω. Εσείς γνωρίζετε για ποιον λόγο κάποια σχέση σας είναι η μεγαλύτερη αγάπη της ζωής σας; Κατά τη γνώμη μου ο Καπέλ δεν της φερόταν πάντα καλά, όμως τον αγαπούσε μέχρι το τέλος της ζωής της.

Μετά εμφανίζεται στη ζωή της ο διάσημος συνθέτης Ίγκορ Στραβίνσκι. Είναι αλήθεια ότι της άρεσαν άνδρες με σημαντική προσωπικότητα;

Αυτοί οι άντρες την έβρισκαν ελκυστική, επειδή διέθετε μια υπέροχη αίσθηση για τις καλές τέχνες. Δεν ξέρω αν προτιμούσε ειδικά καλλιτέχνες, το βέβαιο είναι ότι τους συναντούσε τακτικά, καθώς σύχναζαν στους ίδιους κύκλους. Είμαι της γνώμης ότι τελικά διάλεγε τους άντρες που μπορούσε να κατακτήσει εύκολα.

Αν και γνώρισε και έκανε δεσμούς με διάφορους άντρες, δεν παντρεύτηκε ποτέ. Για ποιο λόγο;

Το πρόβλημα όλης της ζωής της ήταν ότι την ενδιέφερε πάντα ο γάμος, όμως οι ερωμένοι της δεν ήθελαν να την παντρευτούν. Ακόμα και στην κορυφή της σταδιοδρομίας της, παρέμενε το νόθο παιδί κάποιου φτωχού ανθρώπου, γι’ αυτό και δεν γινόταν αποδεκτή ως σύζυγος ενός μέλους της αριστοκρατίας.

Η δουλειά πάντως παραμένει προτεραιότητά της. Εργατική, φιλόδοξη και ευφυής, επιτυγχάνει στις επιχειρήσεις της. Από πού αντλούσε αυτή τη δύναμη;

Η δύναμή της προερχόταν από την απόλυτη επιθυμία να κερδίσει χρήματα, ώστε να εισέλθει στους κύκλους της υψηλής κοινωνίας και να μην επιστρέψει ποτέ στη φτώχεια της παιδικής της ηλικίας.

Θέλησε να δημιουργήσει ένα ιδιαίτερο άρωμα, το οποίο θα δώριζε στις εκλεκτές πελάτισσές της. Τελικά το πέτυχε και είναι ένα από τα σπουδαιότερα αρώματα όλων των εποχών. Είχε όμως την τεχνογνωσία για να το πετύχει ή χρειάστηκε τη βοήθεια άλλων;

Η ιδέα του αρώματος ήταν δική της και για την υλοποίηση του σχεδίου χρειαζόταν κάποιους ειδικούς. Αυτοί ήταν οι επιχειρηματίες αδερφοί Wertheimer, οι οποίοι κατέχουν μέχρι σήμερα την πλειοψηφία των μετοχών του ομίλου Σανέλ και λειτουργούν τη βιομηχανία αρωμάτων με το όνομά της.

Γιατί θεωρείται πρωτοπόρος στον κόσμο της γυναικείας μόδας;

Ξεκίνησε κατασκευάζοντας καπέλα που ήταν εντελώς διαφορετικά από τα cartwheel hats, τα μεγάλα στρογγυλά καπέλα που φορούσαν οι γυναίκες της εποχής, αργότερα έγινε η πρώτη γυναίκα που έφτιαξε πολύ κομψά φορέματα δίχως κορσέ. Στη διάρκεια του Α’ Παγκοσμίου Πολέμου ήταν η πρώτη που σχεδίασε ρούχα καθημερινά, που μπορούσαν να φορεθούν εύκολα από τις γυναίκες, κι αργότερα σχεδίασε το απλό καλοφτιαγμένο μαύρο φόρεμα, ενώ μετά τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο λάνσαρε το περίφημο κοστούμι Chanel. Όλα αυτά τα ρούχα ήταν ταυτόχρονα καλοφτιαγμένα και άνετα.

Από ό,τι φαίνεται από το βιβλίο σας, η Κοκό Σανέλ ήταν μια μοναδική ερωμένη και σπουδαία γυναίκα. Είναι ένα παράδειγμα προς μίμηση για τις σημερινές γυναίκες;

Πιστεύω ότι μπορούμε να μάθουμε πολλά από τις γυναικείες ιστορικές προσωπικότητες. Η Κοκό Σανέλ ξεπέρασε τεράστια προβλήματα πολεμώντας για το όνειρο της ζωής της, έδειξε ότι ακόμα και αν προέρχεσαι από χαμηλά μπορείς να αγωνιστείς γι’ αυτό που θέλεις. Έδειξε ακόμα ότι οι καινοτόμες ιδέες που απορρίπτονται από τις παλιότερες γενιές μπορούν να πάνε πολύ μακριά. Τέλος, ακόμα και στον σημερινό μας κόσμο είναι σημαντικό να τονίσουμε, χρησιμοποιώντας το παράδειγμά της, ότι οι γυναίκες μπορούν να πετυχαίνουν στον τομέα των επιχειρήσεων χωρίς να χάνουν την ερωτική τους φύση.

Σήμερα πολλοί αναγνώστες διαβάζουν τις ιστορίες διάσημων προσωπικοτήτων. Γιατί αυτά τα βιβλία γνωρίζουν εκδοτική επιτυχία;

Εμείς οι συγγραφείς μπορούμε να ζωντανέψουμε τις ζωές διάσημων ανθρώπων του παρελθόντος ερμηνεύοντας την προσωπικότητά τους μέσα από τη δική μας σκοπιά, κι αυτό νομίζω ότι κεντρίζει το ενδιαφέρον των αναγνωστών. Είναι κάτι που εμένα προσωπικά μου κεντρίζει το ενδιαφέρον στη διάρκεια των ερευνών και της συγγραφής ενός τέτοιου βιβλίου.

Πώς νιώθετε που το βιβλίο σας μεταφράστηκε σε άλλες γλώσσες, και τώρα στα ελληνικά; Ποια είναι η γνώμη σας για την Ελλάδα;

Είμαι πολύ περήφανη που το βιβλίο μου έχει μεταφραστεί σε 18 διαφορετικές γλώσσες κι ελπίζω ότι, όπως το γερμανικό κοινό, έτσι και οι αναγνώστες των υπόλοιπων χωρών θα το αγαπήσουν. Αισθάνθηκα πολύ περήφανη για τη γαλλική μετάφραση, επειδή μου έδωσε την αίσθηση ότι έφερα την Κοκό πίσω στην πατρίδα της, στο Παρίσι. Σε ό,τι αφορά την Ελλάδα, εκτιμώ ιδιαίτερα τον πολιτισμό και την κληρονομιά της χώρας σας και την έχω επισκεφτεί πολλές φορές. Θεωρώ τους Έλληνες πάρα πολύ καλλιεργημένους και νομίζω ότι ενδιαφέρονται για την ιστορία τους, οπότε θα ήμουν πολύ χαρούμενη αν το βιβλίο μου άρεσε στο ελληνικό κοινό. Η χώρα σας είναι η βάση της ευρωπαϊκής κουλτούρας, πάντα εντυπωσιάζομαι όταν μαθαίνω κάτι καινούργιο για την αθηναϊκή δημοκρατία, για την ελληνική λογοτεχνία, για την αρχιτεκτονική των Ελλήνων. Όταν στέκεσαι στην κορυφή της Ακρόπολης, νιώθεις την καρδιά σου να χτυπά για τα επιτεύγματα του ελληνικού πολιτισμού. Δυστυχώς έχω έρθει μόνο μια φορά στην Αθήνα, όμως ήταν μια πολύ συναρπαστική εμπειρία. Τα ίδια αισθήματα ένιωσα όταν επισκέφτηκα την Κρήτη και τη Ρόδο. Ζείτε σε μια υπέροχη χώρα, με ευγενικούς και καλλιεργημένους ανθρώπους.

Μετάφραση από τα αγγλικά: Απόστολος Σπυράκης

Πηγή: diastixo.gr

Ο ελληνικής καταγωγής Τζορτζ Πελεκάνος (George P. Pelecanos) είναι συγγραφέας μιας σειράς αστυνοµικών µυθιστορηµάτων που έχουν γίνει µπεστ σέλερ και εκτυλίσσονται στην ευρύτερη περιοχή της γενέθλιας πόλης του, της Ουάσινγκτον. Επίσης, είναι ανεξάρτητος κινηματογραφικός παραγωγός, καθώς και ο δημιουργός και σεναριογράφος της σειράς του HBO «The Deuce». Επιπλέον, έχει συμμετάσχει στο σενάριο και την παραγωγή των τηλεοπτικών σειρών «Treme» και «The Wire». Ζει στο Μέριλαντ. Από τις Εκδόσεις Πατάκη κυκλοφορούν τα µυθιστορήµατά του Drama City (2007), Ο κηπουρός της νύχτας (2009), Το αδιέξοδο (2011), Η προµήθεια (2013) και To Δίδυμο (2014), ενώ παλιότερα μυθιστορήματά του κυκλοφόρησαν και από τις Εκδόσεις Οξύ. Η συνέντευξη που ακολουθεί δόθηκε με αφορμή το νέο μυθιστόρημά του, Ο άντρας που επέστρεψε (μτφρ. Αντώνης Καλοκύρης, Εκδόσεις Πατάκη 2020).

Πώς ξεκίνησε η ιδέα της συγγραφής του μυθιστορήματος Ο άντρας που επέστρεψε;

Η ιδέα γεννήθηκε κατά τη διάρκεια των επισκέψεών μου στις φυλακές, όπου διεύθυνα προγράμματα ανάγνωσης και γραφής για τους κρατούμενους. Κι ακόμα, θεώρησα ότι είχε έρθει η στιγμή στη ζωή και στη σταδιοδρομία μου να αποδώσω φόρο τιμής στα βιβλία και στα διαβάσματα που αγάπησα. Σε τελική ανάλυση, τα βιβλία μού άλλαξαν τη ζωή.

Ο Μάικλ Χάντσον περνά τις ατελείωτες ώρες της φυλακής διαβάζοντας τα βιβλία που του προτείνει η νεαρή βιβλιοθηκάριος του σωφρονιστικού καταστήματος. Πώς μπορεί ένας άνθρωπος που δεν διαβάζει να μετατραπεί σε αναγνώστη;

Ω, ναι, είναι δυνατόν! Πολλοί κρατούμενοι με τους οποίους δούλεψα δεν είχαν διαβάσει τίποτα προτού μπουν στη φυλακή, κι όμως είναι πλέον από τους πιο φανατικούς βιβλιοφάγους που έχω συναντήσει ποτέ.

Αν διαβάζει κάποιος πολύ, μπορεί να αλλάξει νοοτροπία και να βελτιώσει τη συμπεριφορά του;

Νομίζω ναι, το διάβασμα μας ανοίγει την πόρτα σ’ έναν ολόκληρο κόσμο κατανόησης για ανθρώπους που δεν γνωρίσαμε ποτέ, μ’ άλλα λόγια καλλιεργεί μέσα μας το αίσθημα της συμπόνιας.

Κάποια στιγμή ο Μάικλ αποφυλακίζεται. Τι είναι αυτό που τον κάνει να θέλει να αλλάξει τη ζωή του;

Δεν είναι κακός, ούτε και κάποιος βίαιος εγκληματίας. Πήρε μια λανθασμένη απόφαση κάνοντας κάποιο έγκλημα, όμως βρίσκεται στη σωστή πλευρά του ηθικού φάσματος. Νιώθει ντροπή για το κακό που προκάλεσε στη μητέρα του η καταδίκη. Θέλει ν’ αλλάξει προς το καλύτερο.

Βγαίνοντας από τη φυλακή, βρίσκεται σε μια Ουάσινγκτον που έχει αλλάξει σημαντικά κατά την περίοδο του εγκλεισμού του. Η αλλαγή αυτή θα επηρεάσει τον τρόπο ζωής του;

Πρέπει να προσαρμοστεί, όπως όλοι μας άλλωστε. Εφόσον συνειδητοποιείς ότι η πόλη σου δεν πρόκειται να επανέλθει ποτέ στην κατάσταση όπου βρισκόταν κάποτε, αποδέχεσαι τις αλλαγές. Διαφορετικά, έχεις μείνει κολλημένος στο παρελθόν.

Τώρα θα έχει να επιλέξει ανάμεσα στην καλή ζωή και στον πειρασμό του εγκλήματος. Τι τον κάνει και δεν θέλει να γυρίσει στη φυλακή;

Το διάβασμα βιβλίων, όπως αυτά του Τζον Στάινμπεκ, έχουν αλλάξει το όραμά του για το ποιος θέλει να γίνει. Η λογοτεχνία τον έχει μεταμορφώσει.

Προσπαθώντας να ισορροπήσει ανάμεσα στη νέα του δουλειά, ο Μάικλ αγωνίζεται να βρει τη θέση του σ’ αυτόν τον νέο κόσμο. Ποιος είναι ο ρόλος της οικογένειάς του σε αυτή του την προσπάθεια;

Σίγουρα η οικογένεια ασκεί την επίδρασή της, όμως το ίδιο σημαντική είναι και η καινούργια οικογένεια που βρίσκει στη δουλειά σε κάποια κουζίνα. Τούτο το θέμα επανέρχεται συχνά στα βιβλία μου.

Ο Μάικλ χρωστά χάρη στον άνθρωπο που τον βοήθησε να αποφυλακιστεί. Μπορούμε να ανταποδώσουμε μια χάρη με οποιοδήποτε αντίτιμο;

Προσπαθεί να φανεί ευγνώμων, αλλά την ίδια στιγμή θέλει να παραμείνει στον σωστό δρόμο. Αυτή είναι η βασική σύγκρουση της ιστορίας μου.

Μου άρεσαν ιδιαίτερα οι περιγραφές που κάνετε για την Ουάσινγκτον. Αλήθεια, για ποιο λόγο την έχετε επιλέξει ως τόπο διαμονής;

Ο πατέρας μου εγκαταστάθηκε στην Ουάσινγκτον σαν ήρθε από την Ελλάδα, παιδί ακόμα. Η μητέρα μου επίσης μεγάλωσε κι αυτή εδώ, έτσι μπορώ να πω ότι δεν διάλεξα εγώ την πόλη μου, εκείνη με επέλεξε.

Πριν από λίγο καιρό, έγιναν φοβερές ταραχές εξαιτίας της δολοφονίας του Τζορτζ Φλόιντ. Ποια είναι η στάση του συγγραφέα σε τέτοια γεγονότα;

Το πάθος και ο θυμός έδωσαν πνοή σε πολλές δουλειές μου, όμως τώρα είναι η στιγμή όπου οι απλοί άνθρωποι πρέπει να μιλήσουν, όχι εγώ.

Γιατί τα φυλετικά προβλήματα δεν έχουν λυθεί από τις εκάστοτε κυβερνήσεις των κρατών;

Δεν είναι δουλειά των κυβερνήσεων να εξαλείψουν τον ρατσισμό – μπορούν να νομοθετήσουν, δεν μπορούν όμως ν’ αλλάξουν αυτό που υπάρχει στις καρδιές των ανθρώπων. Αυτή η κατάσταση επικρατεί σε τούτη τη χώρα από την πρώτη στιγμή που υπάρχει. Η δουλεία είναι η εθνική μας ντροπή. Έχουμε πολλή δουλειά να κάνουμε.

Έχετε γράψει και το σενάριο για δημοφιλείς σειρές, όπως το «The Wire» παλιότερα και το «The Deuce» πρόσφατα. Ποια είναι τα στοιχεία που κάνουν μια σειρά επιτυχημένη;

Η ειλικρίνεια της αφήγησης είναι το κλειδί. Σ’ αυτές τις σειρές αναδείξαμε μια σειρά από ερωτήματα, στρέφοντας τον καθρέφτη προς τη μεριά του κοινού. Γίναμε προκλητικοί. Τα περισσότερα προγράμματα της τηλεόρασης δίνουν στο κοινό αυτό που ζητά, στερεώνοντας περισσότερο τις πεποιθήσεις του. Οι αστυνομικές σειρές ειδικά σου λένε ότι αν διαπράξεις ένα έγκλημα, θα συλληφθείς και θα τιμωρηθείς. Απορρίψαμε εντελώς αυτή την προσέγγιση.

Στο μυθιστόρημα Ο άνθρωπος που επέστρεψε κάνετε και αναφορές σε ελληνικές λέξεις. Για ποιο λόγο;

Αγαπώ τις λέξεις. Η μητέρα μου ανέλυε πάντα τις αγγλικές λέξεις εξηγώντας μου την προέλευσή τους από το ελληνικό λεξιλόγιο. Είναι κάτι που βρίσκω ενδιαφέρον και μερικές φορές διασκεδαστικό, δείτε για παράδειγμα τη λέξη monogamy – νομίζω καταλαβαίνετε τι θέλω να πω.

Τι θα απευθύνατε στους αναγνώστες που θα διαβάσουν τη συνέντευξή σας;

Τα τελευταία δυο χρόνια βίωσα κάποια απώλεια, θα έλεγα λοιπόν κρατήστε κοντά σας αυτούς που αγαπάτε και πείτε τους πώς νιώθετε. Κι ακόμα, μείνετε ασφαλείς!

Μετάφραση από τα αγγλικά: Απόστολος Σπυράκης

Πηγή: diastixo.gr

Ο Φοίβος Καρζής γεννήθηκε στην Αθήνα το 1965 και είναι δημοσιογράφος. Εργάζεται από το 1985 σε οικονομικές (Κέρδος, Ναυτεμπορική, Κεφάλαιο) και πολιτικές εφημερίδες (Πρώτη, 24 Ώρες, Εξόρμηση, Έθνος της Κυριακής, Ελεύθερος Τύπος της Κυριακής), στον περιοδικό τύπο (Οικονομικός ταχυδρόμος), σε ραδιοφωνικούς (Flash 96, City 99,5, Αθήνα 9,84) και τηλεοπτικούς (Star, ΕΡΤ) σταθμούς, ενώ έχει ασχοληθεί και με τη διαδικτυακή δημοσιογραφία. Διετέλεσε εκπρόσωπος της προεδρίας του Eurogroup/ECOFIN κατά τη διάρκεια της ελληνικής προεδρίας της ΕΕ το 2003. Έχει σπουδάσει Βυζαντινή και Νεοελληνική Φιλολογία στην Αθήνα και Γλωσσολογία στην Αγγλία. Σήμερα εργάζεται ως σύμβουλος επικοινωνίας στη Eurobank.

Πώς ξεκίνησε η ιδέα της συγγραφής του βιβλίου Το μεσαίο κενό, που κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις Παπαδόπουλος;

Όταν ξεκινούσε η διεθνής χρηματοπιστωτική κρίση, το 2007-2008, ήταν σ’ εμένα ξεκάθαρο ότι θα είχε αντίκτυπο σε βάθος χρόνου στις πολιτικές συμπεριφορές των μεσοστρωμάτων. Ήθελα να παρακολουθήσω πώς θα αποτυπωνόταν η οικονομική κρίση στην πολιτική σφαίρα και εάν θα οδηγούσε σε κρίση το δυτικό μοντέλο – τη δυτικού τύπου αντιπροσωπευτική δημοκρατία, και ασφαλώς ποιος θα ήταν ο αντίκτυπος στην Ελλάδα. Επεξεργαζόμουν όλο και πιο ριζικά τις αρχικές γραφές προσθέτοντας νέα δεδομένα και αναθεωρώντας εκτιμήσεις καθώς η κρίση παρατεινόταν, με στόχο μια συνολική θεώρηση μετά την ολοκλήρωση του κύκλου της. Πρέπει να πω ότι, εάν είχα υποθέσει ένα υπερδεκαετή κύκλο, ίσως δεν θα περίμενα να κλείσει…

Αναφέρεστε στη μεσαία τάξη. Γιατί ο κόσμος έχει ταξινομηθεί σε κάστες ή τάξεις; Ποια είναι στην πραγματικότητα η μεσαία τάξη;

Η αναγνώριση εισοδηματικών ομάδων είναι παλιά όσο και η διαφοροποίησή τους και συνδέεται με μια θεμελιώδη λειτουργία του κράτους, τη φορολόγηση. Την εποχή του Σόλωνα η φορολογία άλλαζε ανάλογα με την περιουσία. Στην Ινδία, την κοινωνία με τις ιστορικά πιο έντονες διαιρέσεις, η ενδοταξική κινητικότητα ήταν για αιώνες αδιανόητη και προσδιόριζε επαγγελματική δραστηριότητα και φορολογική υποχρέωση. Αλλά η μεσαία τάξη στην οποία αναφερόμαστε είναι φαινόμενο που ακολουθεί τη Βιομηχανική Επανάσταση. Η αναζήτηση ορισμού είναι ο τρόπος για να σταματήσει η συζήτηση πριν ξεκινήσει. Μπορεί ο ακριβής ορισμός να είναι ανέφικτος, αλλά αυτό δεν σημαίνει πως δεν υπάρχει ένα ευρύ κοινωνικό στρώμα, χωρίς αυστηρά όρια, χωρίς εσωτερική συνοχή, αλλά με συνάφεια αξιών, αρχών, συμπεριφορών (όχι αναγκαστικά όλα ταυτόχρονα) και κυρίως με αυτοπροσδιορισμό σε αυτόν τον χώρο που δεν ορίζεται – τη μεσαία τάξη. Μοιάζει παράδοξο, αλλά όσο πιο πολύ απέχουν τα όριά της, όσο πιο ετερόκλητος είναι ο πληθυσμός της, όσο πιο διαφορετικές οι οικονομικές συνθήκες των ανθρώπων που τοποθετούν τον εαυτό τους στον χώρο της, τόσο πιο μεγάλη είναι η επιρροή της μεσαίας τάξης στην κοινωνία.

Γράφετε για την ακμή και την παρακμή της μεσαίας τάξης. Οι αλλαγές που συνέβησαν στη μεσαία τάξη επηρέασαν τον κοινωνικό ιστό; Πώς αποτυπώνεται η αποδυνάμωση της άλλοτε ανθούσας μεσαίας τάξης στην Ελλάδα, ειδικά κατά την περίοδο της κρίσης;

Η απασχόληση κατέρρευσε και ακόμη δεν έχει συνέλθει. Η ανεργία έφτασε το 25%. Η ακίνητη περιουσία, παραδοσιακό καταφύγιο των αποταμιεύσεων της μέσης ελληνικής οικογένειας, απαξιώθηκε με πρωτοφανή ρυθμό. Άλλα περιουσιακά στοιχεία έχασαν αξία ή μηδενίστηκαν. Η αγορά εργασίας έκλεισε και σχεδόν για μια ολόκληρη γενιά στάθηκε αδύνατο όχι να εξελιχθεί, αλλά να ξεκινήσει την επαγγελματική σταδιοδρομία της, ανεξάρτητα από ικανότητες και προσόντα. Η δημοσιοϋπαλληλία είδε να συμβαίνει το αδιανόητο: να περικόπτονται οι μισθοί. Οι ιδιωτικοί υπάλληλοι σαρώθηκαν από το κλείσιμο επιχειρήσεων, δηλαδή την αποδιάρθρωση ενός κλειστού οικονομικού συστήματος εξαρτημένου από τη διαρκή επέκταση του δημοσίου μέσω συνεχούς δανεισμού. Οι ελευθεροεπαγγελματίες ακολούθησαν ανάλογη πορεία. Τα κατώτερα μεσοστρώματα είχαν μικρότερες αντοχές και βρέθηκαν έρμαια. Η μεσοανώτερη μεσαία τάξη κλονίστηκε – όσοι δεν είδαν μια αιφνίδια καθοδική κινητικότητα, συγκλονίστηκαν από την ανασφάλεια για το μέλλον, αίσθημα που τους ήταν άγνωστο έως τότε. Και η χώρα σε αυτό το έδαφος έχασε τον προσανατολισμό της, με τον κατακερματισμό της πολιτικής εκπροσώπησης, το 2012, την έκρηξη της τυφλής δυσαρέσκειας, με χαρακτηριστικότερη αλλά όχι μόνη έκφραση τη Χρυσή Αυγή. Η κρίση της μεσαίας τάξης αποσυντόνισε την Ελλάδα σε βαθμό ώστε να φλερτάρει με τη μετάπτωση σε μια διαφορετική κατηγορία χωρών, και ίσως αργότερα κατάσταση πολιτεύματος. Ας είμαστε γενναιόδωροι με τους εαυτούς μας: είναι εντυπωσιακό πόσο γρήγορα όλα αυτά μας φαίνονται τόσο μακρινά. Αλλά ας είμαστε και αυστηροί, γιατί άλλο τόσο εύκολη είναι και μια μοιραία υποτροπή.

Γιατί η μεσαία τάξη ενδιαφέρθηκε πολύ για την εκπαίδευση;

Η εκπαίδευση, δηλαδή η δημόσια, δωρεάν και προσβάσιμη σε όλους δημόσια εκπαίδευση, υπήρξε ο αποτελεσματικότερος καταλύτης μιας ισότητας ευκαιριών. Από την εποχή των νόμων Jules Ferry στην Τρίτη Γαλλική Δημοκρατία, η εκπαίδευση ήταν το θεμέλιο του εξισωτισμού σε συνθήκες κατά τα λοιπά μέγιστης ανισότητας. Ήταν φυσικό, λοιπόν, τα μεσοστρώματα που για διαδοχικές γενικές αναδείχθηκαν μέσα από την πρόσβασή τους στην εκπαίδευση να τη θεωρούν συστατικό της ταυτότητάς τους. Το πρότυπο της δυτικής δημοκρατίας στηρίχτηκε για πολλά χρόνια από τη μία στη διεύρυνση των μεσαίων στρωμάτων και από την άλλη στην ελευθερία που στήριζε την παραγωγή γνώσης μέσα στα πανεπιστήμια και μεταφραζόταν σε τεχνολογική εξέλιξη, αύξανε την παραγωγικότητα και δημιουργούσε πλούτο, που με τη σειρά του χρηματοδοτούσε την ευημερία των μεσοστρωμάτων, την αναπαραγωγή και τη διεύρυνσή τους.

Οι Έλληνες γονείς επενδύουν στις ξένες γλώσσες και θέλουν τα παιδιά τους να σπουδάσουν στα πανεπιστήμια. Από πού προέρχεται αυτή η επιθυμία;

Από μια δική τους εμπειρία, που όμως δεν αντιστοιχεί πια στις οικονομικές πραγματικότητες. Οι ξένες γλώσσες οδηγούν στη μεγάλη διεθνή αγορά εργασίας, πολύ περισσότερο όμως προετοιμάζουν προσωπικό για την εξυπηρέτηση της τουριστικής βιομηχανίας. Τα πανεπιστήμια διαφοροποιούνται πια δραστικά μεταξύ τους. Η ιδέα του «αποφοίτου πανεπιστημίου» που όριζε ένα εκπαιδευτικό πλαίσιο και ένα επίπεδο μορφωτικής εξάρτυσης στο παρελθόν δεν έχει πια πραγματική βάση.

Οι απόφοιτοι των πανεπιστημιακών σχολών φτάνουν για να απορροφηθούν στις απαιτούμενες θέσεις εργασίας;

Οι σχολές που απαιτούν υψηλό ανταγωνισμό απορροφούν εξαιρετικής ποιότητας φοιτητές και κεφαλαιοποιούν την επένδυση της ελληνικής οικογένειας, δυσανάλογη συχνά με τις δυνατότητές της. Οι επαγγελματικές προοπτικές που διαμορφώνει η μικρή και κορεσμένη εσωτερική αγορά δεν επιτρέπουν ούτε καν την προσδοκία της απόσβεσης. Η προσπάθεια και το κόστος που απορροφά η εκπαίδευση συναντούν την πραγματικότητα μετά την αποφοίτηση, όταν οι πτυχιούχοι, συχνά με πρόσθετες σπουδές υψηλού κόστους στο εξωτερικό, χρηματοδοτημένες και πάλι με οικογενειακούς πόρους, φτάνουν να εργάζονται με πενιχρές απολαβές και να τους ζητούν να είναι ευχαριστημένοι επειδή βρήκαν κάποια δουλειά και δεν είναι άνεργοι. Η προοπτική μιας γενιάς για ένα επίπεδο ζωής χαμηλότερο από των γονέων τους είναι κάτι καινούργιο για την Ελλάδα – και όχι μόνο για την Ελλάδα, για όλες τις κοινωνίες του ανεπτυγμένου δυτικού κόσμου.

Γιατί ονομάζουν τη νέα γενιά ως «γενιά της απογοήτευσης»;

Για όλα τα παραπάνω και, επιπρόσθετα, επειδή οι λεγόμενες «μεγάλες αφηγήσεις» τελείωσαν –για όσο μπορεί κανείς να δει– μαζί με τον Ψυχρό Πόλεμο. Οι γενιές που ακολούθησαν δεν αναζητούν τρόπο να αλλάξουν τον κόσμο. Όταν λοιπόν δεν υπάρχει διάχυτο το αίτημα της μεγάλης αλλαγής, ένα συλλογικό όραμα, η κρίση αφομοιώνεται ατομικά και υπαρξιακά. Για να το πω με μια φράση του Μπέρτραντ Ράσελ, από ένα δοκίμιο το οποίο περιλαμβάνεται σε ένα μικρό βιβλίο που κυκλοφόρησε, Με αφορμή τον κορωνοϊό, από τις Μεταμεσονύκτιες Εκδόσεις του Α.Δ. Παπαγιαννίδη: «Σήμερα οι ωραίες απλουστεύσεις έχουν χαθεί».

Παλιά η μετανάστευση γινόταν για να σωθούν τα φτωχά στρώματα και τώρα για να βρουν καλύτερο μέλλον οι νέοι που έχουν σπουδάσει. Υπάρχει ελπίδα κάποιος από τους νέους που έφυγε να γυρίσει πίσω στην Ελλάδα στο μέλλον;

Η παλαιότερη μετανάστευση, η μετεμφυλιακή, και η σημερινή έχουν ελάχιστη σχέση πέρα από τη φυγή από τη χώρα καταγωγής σε αναζήτηση επαγγελματικής αποκατάστασης. Το ’50 και το ’60 ήταν οι νέοι της εργατικής τάξης και των αγροτικών πληθυσμών, τα φτωχότερα στρώματα, που αναζητούσαν μια δουλειά ανειδίκευτη, χαμηλών προσόντων. Τα τελευταία δέκα χρόνια είναι άνθρωποι με εξαιρετικά προσόντα, υψηλής κατάρτισης, δηλαδή νέοι στους οποίους οι οικογένειές τους αλλά και το κράτος έχει επενδύσει, εκτός από προσδοκίες, και πολλά χρήματα. Στο εξωτερικό καταλαμβάνουν συχνά καλά αμειβόμενες θέσεις εργασίας. Αυτό έχει δύο όψεις. Πρώτον, θα είναι δύσκολο να γυρίσουν μαζικά, γιατί οι απαιτήσεις τους δεν είναι εύκολο να αντιστοιχηθούν με το τρέχον επίπεδο της ελληνικής οικονομίας, που θα ήθελαν να τους υποδεχτεί και να τους απορροφήσει. Η άλλη –θετική– όψη είναι ότι όσοι έρθουν μπορούν να συνεισφέρουν σημαντικά και η εξέλιξη της παγκόσμιας αγοράς στην κατεύθυνση της τηλεργασίας προσφέρει αυξημένες δυνατότητες για την επανεγκατάστασή τους. Για καθένα που γυρίζει το κέρδος για τη χώρα θα είναι μεγάλο – ασύγκριτα μεγαλύτερο από την παλιννόστηση ενός μετανάστη από τις παλιότερες γενιές.

Τι περιμένει μικροαστούς, μεσοαστούς και μεγαλοαστούς σε ορίζοντα δεκαετίας;

Αβεβαιότητα. Οι σταθερές του παρελθόντος έχουν ακυρωθεί. Οι κοινωνικές εντάξεις στην αρχή της ζωής δεν αποτελούν πια παρά για πολύ λίγους εγγύηση για το πού θα βρίσκονται στη μέση ή στο τέλος του εργασιακού και φυσικού βίου τους. Το παρόν είναι ρευστό και το μέλλον αντιμετωπίζεται εύλογα πια από κάθε γενιά περισσότερο με την οπτική της απειλής παρά της ελπίδας. Εκτός από το πολυσυζητημένο 1%, ή ίσως 0,1%, κανείς δεν είναι στο απυρόβλητο των μεταβολών που εξελίσσονται. Όλο και περισσότεροι το καταλαβαίνουν. Αυτή είναι μια νέα κατάσταση, που προσδιορίζει και πολιτικές συμπεριφορές.

Μέσα από τις σελίδες του βιβλίου ιχνηλατείτε, αναλύετε και εξηγείτε τα ρήγματα και τις προσδοκίες των Ελλήνων. Υπάρχει ελπίδα κάτι να αλλάξει προς το καλύτερο στο μέλλον;

Η ελπίδα δεν χάνεται ποτέ. Το ζήτημα είναι κατά πόσον μια τέτοια ελπίδα είναι βάσιμη. Υπάρχουν καλές ειδήσεις. Η Ευρώπη, νωθρή, δυσκίνητη, σπαρασσόμενη, κάνει για άλλη μια φορά ένα βήμα την ώρα που πολλοί έγραφαν τον επικήδειό της. Η Ευρώπη των ονείρων μας δεν υπάρχει, αλλά αναρωτιέται κανείς αν θα προτιμούσαμε να έχουμε την ίδια σύνδεση των προοπτικών μας με την Κίνα ή την Αμερική του Τραμπ. Και η Ελλάδα ιστορικά κάνει βήματα προόδου, όταν ο βηματισμός της συντονίζεται με ευρύτερες εξελίξεις. Το ζήτημα της κοινωνικής συνοχής, όμως, δεν λύνεται απλώς με την ευρωπαϊκή αναφορά. Η ιδέα ότι μπορούμε να κάνουμε ένα άλμα προς το παρελθόν και να ξαναζήσουμε τις μέρες που μια γενιά προεξοφλούσε τη δουλειά της επόμενης είναι ο γρηγορότερος δρόμος προς ένα νέο αδιέξοδο.

Τονίζετε επίσης την πολύ χαμηλή εμπιστοσύνη των πολιτών προς τους θεσμούς. Γιατί η αξιοπιστία των θεσμών είναι ιστορικά χαμηλή και κλονίζεται ακόμη περισσότερο με την εκδήλωση της κρίσης;

Η Ελλάδα είναι μια χώρα που χαρακτηρίζεται για το χαμηλό επίπεδο κοινωνικής εμπιστοσύνης. Η συγκρότηση του ελληνικού κράτους συντελείται σε υπόβαθρο θεσμικής αναξιοπιστίας. Εξωτερικά υπάρχει ένα θεσμικό οπλοστάσιο εφάμιλλο των πιο προχωρημένων ευρωπαϊκών, το κράτος όμως λειτουργεί με ανοχή της παραβατικότητας και διαχρονική χαμηλή συμμόρφωση. Στην πρόσφατη κρίση, οι βεβαιότητες καταρρέουν. Το πολιτικό σύστημα δεν μπορεί να εγγυηθεί τίποτα από όσα υποσχόταν από τη μεταπολίτευση και ύστερα. Δεν αναγνωρίζει την ευθύνη του, οι φορείς της πολιτικής εξουσίας δεν συσπειρώνονται όπως σε άλλες χώρες με αντίστοιχα προβλήματα την ίδια εποχή. Αντιμετωπίζει την ανάγκη μεταρρύθμισης ως μάχη οπισθοφυλακών απέναντι σε εξωτερικούς καταναγκασμούς. Διαμορφώνεται έτσι ένα έδαφος αμφισβήτησης κάθε πηγής εξουσίας με πλήρη απαξίωση της αντιπροσωπευτικής λειτουργίας στο αποκορύφωμα της κρίσης, έδαφος στο οποίο συμφύρονται ο ριζοσπαστισμός και η δημαγωγία. Ένα πολιτικό σύστημα που υποσχόταν συστηματικά τα πάντα στους πάντες, ακόμη και στο κατώφλι της κρίσης, δεν είναι περίεργο ότι απογοητεύει και το αποστρέφονται, όταν οι υποσχέσεις διαψεύδονται με τόσο δραματικό τρόπο όσο συνέβη στην Ελλάδα της κρίσης.

Έχετε εργαστεί σε έντυπες εφημερίδες. Τι συμβαίνει σήμερα που οι περισσότεροι διαβάζουν τις ειδήσεις από το διαδίκτυο;

Ο κλάδος των μέσων ενημέρωσης συνολικά ήταν από τους πιο ευάλωτους στην κρίση. Η τηλεόραση συνάντησε την οικονομική πραγματικότητα από την οποία την προστάτευε το ιδιόρρυθμο ιδιοκτησιακό της καθεστώς, που της έδινε την άνεση να μη χρειάζεται να ισοσκελίζει τις δαπάνες της. Τα έντυπα βρέθηκαν σε συμπληγάδες: από τη μία η οικονομική κρίση που συρρίκνωσε τα έσοδά τους, ενώ πίεσε και τις άλλες δραστηριότητες πολλών εκδοτών, κι από την άλλη η ταυτόχρονη ανάγκη μετάβασης από το έντυπο στην ηλεκτρονική εποχή. Και μόνο το ένα από τα δύο θα αρκούσε για να φέρει μια μεγάλη κρίση.

Μεγάλη είναι και η πείρα σας στα ερτζιανά. Συνεχίζει να ακούει ο Έλληνας ειδήσεις και να ψυχαγωγείται από το ραδιόφωνο;

Το κοινό είναι πάντα εκεί, αλλά η ραδιοφωνική παραγωγή έχει αλλάξει. Όσο για το ραδιόφωνο, ήταν το μέσο που είδε τη μεγαλύτερη αποεπένδυση. Η πραγματικότητα είναι πως το κόστος του ραδιοφωνικού προϊόντος των δεκαετιών του ’90 και του 2000 είναι απολύτως απαγορευτικό για τον ιδιωτικό τομέα σήμερα. Άδειες εκπομπής, που όχι τόσο παλιά αποτιμώνταν σε εκατομμύρια και δεν ήταν διαθέσιμες, σήμερα επιστρέφονται στο δημόσιο. Οι συνθήκες στις οποίες επιβιώνουν οι ραδιοφωνικοί σταθμοί κάνουν την τήρηση ενός στοιχειώδους επαγγελματισμού να μοιάζει με θρίαμβο. Σε αυτό το περιβάλλον, μόνον τα δημόσια και τα κρατικά μέσα, και πάντως ραδιοφωνικοί σταθμοί, έχουν τα μέσα και το προσωπικό για να προσφέρουν πραγματικό ενημερωτικό πρόγραμμα, πέρα από μια διαδοχή εκπομπών που στηρίζονται αποκλειστικά στις ατομικές ικανότητες του ανθρώπου μπροστά στο μικρόφωνο. Σε αυτή την αποστολή η ανταπόκριση των δημόσιων Μέσων είναι από μηδενική έως περιορισμένη, κι αυτό φαίνεται όχι μόνο στις ακροαματικότητες αλλά και στην επιρροή τους. Το ψυχαγωγικό ραδιόφωνο το γνωρίζω λιγότερο, αλλά κι εδώ νομίζω ότι η απάντηση είναι απλή. Ο υπολογιστής που παίζει playing list είναι δωρεάν. Οι άνθρωποι για να κάνουν καλό ραδιόφωνο πρέπει να του αφιερώνουν τον επαγγελματικό χρόνο τους – συχνά και τον προσωπικό. Πρέπει λοιπόν κάπως να ζήσουν. Αυτό δεν μπορεί να είναι δωρεάν.

Ποιο βιβλίο διαβάσατε τελευταία και σας εντυπωσίασε;

Η κριτική επιτροπή του βραβείου Booker αποφάσισε πρόσφατα πως μπορεί να το μοιράσει στα δύο, άρα η παραβίαση του κανόνα επιτρέπεται για όλους. Ερευνητική δημοσιογραφία σε βιβλίο είναι σπάνια στην Ελλάδα και Η τελευταία μπλόφα των Βαρβιτσιώτη/Δενδρινού δικαιούται τη συναδελφική αναγνώριση, πέρα από κείνη του κοινού. Τώρα διαβάζω τον Συνοδοιπόρο του Viet Thanh Nguyen και είναι ένα εξαιρετικό μυθιστόρημα. Και κάτι που δεν διάβασα, αλλά άκουσα. Για την περίοδο του εγκλεισμού, το πανεπιστήμιο του Πλίμουθ ανέθεσε σε μια σειρά προσωπικοτήτων από διαφορετικούς χώρους, από πρωταγωνιστές του κινηματογράφου μέχρι πανεπιστημιακούς ή καλλιτέχνες, να διαβάσουν ο ένας μετά τον άλλο ένα από τα γνωστότερα ποιήματα της αγγλικής λογοτεχνίας, το Rime of the Ancient Mariner του Κόλεριτζ. Το αποτέλεσμα βρίσκεται εδώ και θα το υποτιμούσα με οποιοδήποτε επίθετο.

Πηγή: diastixo.gr

Ο Μάουρο Μπονάτσι σπούδασε Φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο του Μιλάνου, όπου αργότερα δίδαξε Ιστορία Αρχαίας Φιλοσοφίας, ενώ σήμερα διδάσκει Αρχαία και Μεσαιωνική Φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο της Ουτρέχτης. Είναι συγγραφέας, μεταξύ άλλων, των βιβλίων Il platonismo (2015) και À la recherche des Idées. Platonisme et philosophie hellénistique (2015), καθώς και επιμελητής της πραγματείας του Πλωτίνου Sulla felicità (2016). Η κυκλοφορία του βιβλίου του Με τα μάτια των αρχαίων Ελλήνων: Η αρχαία σοφία στην υπηρεσία των σύγχρονων καιρών (μτφρ. Κατερίνα Γούλα, Εκδόσεις Κέδρος 2020) μας έδωσε την αφορμή για την ακόλουθη συνέντευξη.

Από πότε ξεκινά η αγάπη σας για την Ιστορία;

Η Ιστορία ή μάλλον οι ιστορίες πάντα με γοήτευαν – ανέκαθεν μου κινούσε την περιέργεια το να μαθαίνω πώς ζουν οι άλλοι άνθρωποι, τι κάνουν και πώς σκέφτονται. Και όσο περισσότερο οι συνήθειές τους διαφέρουν από τις δικές μου, τόσο περισσότερο διαπιστώνω ότι, σε τελική ανάλυση, οι άνθρωποι μου μοιάζουν. Αυτή ήταν άλλωστε και η πεποίθηση του Πλάτωνα: τα προβλήματα της ανθρώπινης ζωής ουσιαστικά μετριούνται στα δάχτυλα – η αγάπη, η δικαιοσύνη και η δύναμη, η φιλία, η ζωή και ο θάνατος· οι απαντήσεις είναι αυτές που αλλάζουν, και είναι πάντοτε χρήσιμο να ακούς τις απόψεις των άλλων.

Ποια είναι τα πρώτα σας διαβάσματα;

Πάντα μου άρεσε να διαβάζω. Από μικρό αγόρι, όπως όλα τα παιδιά, με ενθουσίαζαν οι ιστορίες περιπέτειας, στην Ιταλία για παράδειγμα οι ιστορίες του Σάλγκαρι. Αλλά να πω την αλήθεια δεν θυμάμαι ποια ήταν τα πρώτα μου διαβάσματα – θυμάμαι μόνο τη χαρά της ανάγνωσης! Στη συνέχεια, δεν άργησα να ανακαλύψω τους ελληνικούς μύθους και αυτό είναι ένα πάθος που δεν έσβησε ποτέ.

Γιατί σας γοητεύει η ιστορία του πολιτισμού των Ελλήνων;

Είναι ένα πάθος που μου γεννήθηκε ήδη από την παιδική ηλικία και με την πάροδο του χρόνου γινόταν ολοένα ισχυρότερο. Ας πούμε ότι όσο περισσότερο τους γνωρίζω, τόσο περισσότερο τους εκτιμώ: και όχι επειδή, όπως συνήθως λέγεται, στα κείμενά τους υπάρχουν απαντήσεις για τα πάντα. Το αντίθετο, μάλλον: οι αρχαίοι Έλληνες είναι σαν εμάς. Όπως κι εμείς, οι αρχαίοι Έλληνες έζησαν, πολέμησαν, υπέφεραν, αγάπησαν. Μοιράζονται τα προβλήματά μας και συχνά μας εκπλήσσουν με την πρωτοτυπία των απαντήσεών τους, οι οποίες πιθανόν να μην είναι οι σωστές, ωστόσο φωτίζουν την πραγματικότητα, παρουσιάζοντάς την από απροσδόκητες οπτικές γωνίες. Η ανάγνωση και η μελέτη τους είναι μια διαρκής έκπληξη.

Ποια ήταν η αφορμή για να εκδοθεί το βιβλίο σας Με τα μάτια των αρχαίων Ελλήνων;

Το μικρό αυτό βιβλίο κυκλοφόρησε σε μια πρώτη έκδοση στην Ιταλία, όπου γνώρισε αρκετή επιτυχία. Αυτός είναι πιθανότατα και ο λόγος που κάποιοι εκδότες από άλλες χώρες θέλησαν να το μεταφράσουν. Μεταξύ αυτών ήταν και οι Εκδόσεις Κέδρος, τις οποίες γνώριζα για την πολιτισμική σημασία τους στον ελληνικό κόσμο. Δεν μπορώ παρά να τις ευχαριστήσω γι’ αυτή την πρωτοβουλία, η οποία αποτελεί διπλή τιμή για μένα, δεδομένης της αγάπης και της εκτίμησης που τρέφω για την Ελλάδα, τόσο την αρχαία όσο και τη σύγχρονη. Στην πραγματικότητα, είμαι στ’ αλήθεια περίεργος να μάθω ποια θα είναι η αντίδραση των Ελλήνων αναγνωστών και ελπίζω ότι θα υπάρξουν ευκαιρίες να ανοίξουμε έναν διάλογο πάνω στα θέματα του βιβλίου.

Στα αριστουργήματα του Ομήρου, του Σοφοκλή, του Θουκυδίδη δεν υπάρχουν βολικές αυταπάτες.

Γράφετε ότι «με όποιο θέμα καταπιάστηκαν οι αρχαίοι Έλληνες, το έκαναν με τέτοια ευρύτητα πνεύματος, που ακόμα και σήμερα προκαλεί τον θαυμασμό μας». Μπορείτε να το αιτιολογήσετε;

Μιλώντας για τους αρχαίους Έλληνες (όχι για όλους ανεξαιρέτως, για να πω την αλήθεια), ο Φρίντριχ Νίτσε παρατηρεί ότι το στοιχείο που αγαπούσε περισσότερο σε αυτούς ήταν η ειλικρίνεια με την οποία αντίκριζαν την πραγματικότητα. Δε νομίζω ότι μπορεί να υπάρξει πιο ωραίος ορισμός και δεν μπορώ παρά να συμφωνήσω μαζί του. Αν υπάρχει κάτι για το οποίο πρέπει σήμερα ακόμη να είμαστε ευγνώμονες στους αρχαίους Έλληνες είναι αυτή η αμεροληψία, το θάρρος με το οποίο κοιτάζουν καταπρόσωπο την πραγματικότητα, κινούμενοι από την επιθυμία να καταλάβουν και να ζήσουν. Στα αριστουργήματα του Ομήρου, του Σοφοκλή, του Θουκυδίδη δεν υπάρχουν βολικές αυταπάτες. Υπάρχει όμως μια περιγραφή που ρίχνει άπλετο φως στο τι είμαστε, στη δυστυχία και στο μεγαλείο μας.

Μου άρεσε η αντιπαράθεση που κάνετε ανάμεσα στον Σωκράτη και τον Πλάτωνα. Γιατί ο μαθητής ακολουθεί διαφορετικό δρόμο από τον δάσκαλο;

Ποιος ήταν πραγματικά ο Σωκράτης; Όταν μιλάμε γι’ αυτόν τον σπουδαίο Αθηναίο, έχουμε πολύ συχνά την τάση να ξεχνάμε ότι τα περισσότερα από αυτά που γνωρίζουμε γι’ αυτόν προέρχονται από τον μαθητή του. Αλλά αυτός ο μαθητής, ο Πλάτωνας, ήταν ένας νους τόσο δημιουργικός, που ενίοτε τυχαίνει να αμφιβάλλουμε για την αξιοπιστία του. Κι αν ο Σωκράτης, ο Σωκράτης που εμείς γνωρίζουμε, δεν είναι άλλο από μια πλατωνική κατασκευή; Οι υπόλοιποι μαθητές εξοργίστηκαν όταν διάβασαν τους διαλόγους του Πλάτωνα, κατηγορώντας τον ότι είχε προδώσει τη μνήμη του δασκάλου. Ίσως όμως να αληθεύει το αντίθετο: ο Πλάτωνας δεν πρόδωσε τον δάσκαλό του, αλλά στάθηκε ικανός να καταλάβει το μεγαλείο του καλύτερα από ό,τι ήταν σε θέση να κάνει ο ίδιος ο Σωκράτης. Κι έτσι, ο πρωταγωνιστής των διαλόγων αναδύεται ως το πρότυπο του φιλοσόφου – ένα πρότυπο που δύσκολα μπορεί κανείς να το μιμηθεί, προοριζόμενο να διασχίσει θριαμβευτικά τον έναν μετά τον άλλο τους αιώνες. Πρόκειται για ένα προβληματικό μοντέλο: κι αυτό είναι επίσης κάτι που πρέπει να έχουμε κατά νου. Οι διάλογοι υμνούν το μεγαλείο του Σωκράτη, του φιλοσόφου, του πιο δίκαιου ανθρώπου, του μοναδικού πολιτικού της Αθήνας. Πίσω απ’ τις γραμμές όμως διερωτώνται επίσης πάνω στην αποτυχία του: Φταίει πραγματικά μόνο η Αθήνα, που τα πράγματα πήγαν τόσο στραβά; Ή μήπως φταίει κάπου και ο Σωκράτης; Το πρόβλημα είναι ότι θέλησε να αντιμετωπίσει τα πάντα με μοναδικό όπλο του τον Λόγο, πράγμα που λειτουργεί στη φιλοσοφία, αλλά όχι στην πολιτική. Στην πολιτική, πρέπει επίσης να ξέρεις πώς να απευθύνεσαι στα πάθη, στις επιθυμίες. Ο Σωκράτης δεν τα κατάφερε. Ο Πλάτωνας έκανε την προσπάθειά του. Μπήκε στο σπήλαιο, διακινδύνευσε. Ίσως όμως και αυτός να απέτυχε στο τέλος. Τουλάχιστον σε αυτό μοιάζει με τον δάσκαλό του.

Είναι αλήθεια ότι ο Αριστοτέλης ξεχώριζε ως ο καλύτερος μαθητής στην Ακαδημία του Πλάτωνα;

Όπως ο Πλάτωνας, έτσι κι ο Αριστοτέλης ήταν επίσης ιδιοφυής, και όχι μόνο ως φιλόσοφος. Υπήρξε σίγουρα ο καλύτερος μαθητής του Πλάτωνα, αλλά ένας ιδιαίτερος μαθητής, καθόλου υποτακτικός. Και η σχέση μεταξύ αυτών των δύο σπουδαίων ανδρών υπήρξε ίσως η πιο συναρπαστική στιγμή στην ιστορία της φιλοσοφίας. Είναι σαν την ιστορία μιας μάχης, η οποία τελειώνει με μια απροσδόκητη εγγύτητα. Διαβάζοντας τον Αριστοτέλη έχει κάποιος την εντύπωση ότι ο βασικός στόχος του είναι να πάρει απόσταση από τον δάσκαλό του, αλλά και να του αντιταχθεί, να τον ανατρέψει. Αυτό συμβαίνει σε αναρίθμητες σελίδες στις πραγματείες του. Όταν όμως φτάνει η αποφασιστική στιγμή (η αθανασία της ψυχής, η φύση του Θεού, το πρόβλημα της σχέσης μεταξύ μορφής και ύλης), θα έλεγε κανείς ότι ο Αριστοτέλης συνειδητοποιεί ξαφνικά το μεγαλείο του δασκάλου του και έτσι, αντί να κόψει για πάντα τον δεσμό που τον ενώνει μαζί του, αφήνει για πάντα ανοιχτή μια χαραμάδα, σαν να αναγνωρίζει ότι κατάλαβε επιτέλους το μεγαλείο του δασκάλου. Όχι ότι συμφωνεί άνευ όρων μαζί του. Αλλά διατηρεί επίσης ανοιχτή την πιθανότητα ότι ίσως ο Πλάτωνας να είχε κι αυτός κάποιο δίκιο. Τελικά, το αποτέλεσμα θα είναι ένα λιγότερο συνεκτικό κείμενο, το οποίο δεν θα παίρνει σαφή θέση (τα Ηθικά Νικομάχεια είναι υποδειγματική περίπτωση: ενεργητικός ή στοχαστικός βίος; Και ο Αριστοτέλης πίστευε ότι η ψυχή ήταν αθάνατη ή όχι;), αλλά και γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο είναι τόσο βαθύ και συναρπαστικό. Οι μεγάλοι στοχαστές ενδιαφέρονται για τα προβλήματα, όχι για τις λύσεις.

Με συνάρπασε η γραφή σας και η σύγκριση που επιχειρείτε με τη σύγχρονη εποχή. Γιατί χρησιμοποιείτε αυτή την επινόηση;

Μια βαθιά ριζωμένη τάση στους ανθρώπους είναι η πεποίθησή τους ότι τους έλαχε να ζήσουν σε μια εποχή ειδική, σε μια εξαίρεση στην ιστορία. Ως μελετητής του αρχαίου κόσμου, πρέπει να πω ότι δεν συμφωνώ καθόλου. Σε κάθε εποχή υπάρχει κάτι ξεχωριστό, αυτό είναι σίγουρο, αλλά έχουμε επίσης πράγματα να μάθουμε από το παρελθόν. Η προσπάθεια αποκρυπτογράφησης του παρόντος μέσα από τα μάτια των αρχαίων είναι μια ενδιαφέρουσα άσκηση: σε αναγκάζει να βλέπεις πράγματα από διαφορετικές, απροσδόκητες οπτικές, μερικές φορές αλλάζοντας τις προτεραιότητες της ματιάς σου. Και αυτό μας βοηθά να βρούμε καινούργιες απαντήσεις, οι οποίες ίσως να μη μας δώσουν την τελική λύση στα προβλήματα –θα μπορέσουμε άραγε ποτέ να βρούμε την τελική απάντηση;– αλλά τουλάχιστον θα μας βοηθήσουν να ανακαλύψουμε εκ νέου τον πλούτο και την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης ύπαρξης. Από αυτή την άποψη, η συμβολή των αρχαίων εξακολουθεί να είναι απαραίτητη.

 Φταίει πραγματικά μόνο η Αθήνα, που τα πράγματα πήγαν τόσο στραβά; Ή μήπως φταίει κάπου και ο Σωκράτης;

Τα δοκίμιά σας είναι ευφυή και συνδυάζετε εξαιρετικά το βάθος με το ανάλαφρο ύφος. Μήπως επειδή μιλούν περισσότερο για την ίδια τη ζωή;

Σας ευχαριστώ πολύ για τα καλά σας λόγια. Πολλά από αυτά τα σύντομα δοκίμια μιλούν για τη φιλοσοφία (το αντικείμενο που διδάσκω) και κατά κανόνα τα φιλοσοφικά κείμενα είναι γραμμένα σε μια γλώσσα σκοτεινή, σάμπως η φιλοσοφία να απευθύνεται μόνο σε κάποιους εκλεκτούς. Από μικρός βασανιζόμουν, γιατί ένιωθα ότι ήμουν ανίκανος να καταλάβω το παραμικρό. Τώρα πια έχω καταλάβει ότι η ωραιότερη πρόκληση είναι ακριβώς αυτή του να αποσαφηνίζεις, όσο είναι δυνατόν, κάτι που δεν είναι απλό. Πρέπει πάντοτε να έχουμε εμπιστοσύνη στην ευφυΐα των αναγνωστών.

Ως καθηγητής πανεπιστημίου, θεωρείτε ότι αγαπούν οι νέοι τις κλασικές σπουδές;

Θα έλεγα πως ναι, τόσο στην Ιταλία όπου δίδαξα για πολλά χρόνια όσο και στην Ολλανδία όπου διδάσκω τώρα. Δεν πρέπει όμως να υποτιμάται το γεγονός ότι ο κόσμος αλλάζει γρήγορα: τα σύνορα ολοένα πέφτουν και αρχίζουν να μελετώνται και να εκτιμώνται νέοι πολιτισμοί, οι οποίοι άλλοτε δε μας ήταν γνωστοί (π.χ. οι ανατολικοί κόσμοι). Ακόμη και οι κλασικές σπουδές πρέπει να προσαρμοστούν σε αυτό το νέο πλαίσιο, ειδάλλως κινδυνεύουν να θεωρηθούν ένας κλάδος σπουδών για ένα εξειδικευμένο κοινό, απευθυνόμενος μόνο στον πλούσιο πληθυσμό της Δύσης. Κατά την άποψή μου, το να εξακολουθεί κάποιος σήμερα να υμνεί την ιστορία του «ελληνικού θαύματος» δεν παρουσιάζει μεγάλο ενδιαφέρον. Μια σύγκριση με άλλους πολιτισμούς θα ήταν, αντίθετα, πολύ χρήσιμη για την εξέταση των αρχαίων υπό νέα πρίσματα. Είναι μια εποχή συναρπαστικών προκλήσεων και θα ήταν κρίμα να μην την αξιοποιήσουμε.

Επίσης, αρθρογραφείτε σε σπουδαίες εφημερίδες της πατρίδας σας. Θέλει ο κόσμος να διαβάσει και να μάθει για τους αρχαίους πολιτισμούς;

Ναι, στην Ιταλία τουλάχιστον εξακολουθεί να υπάρχει μεγάλο ενδιαφέρον για τους αρχαίους πολιτισμούς, και ιδιαίτερα για τους αρχαίους Έλληνες. Εν μέρει αυτό έχει να κάνει με το γεγονός ότι οι αρχαίοι πολιτισμοί εξακολουθούν να διδάσκονται πολύ στο σχολείο, κι έτσι υπάρχει η δυνατότητα να εκτιμηθεί το βάθος τους σε όλο του το μεγαλείο. Επιπλέον, στην Ιταλία, όπως και στην Ελλάδα, η παρουσία αυτών των αρχαίων είναι κάτι που το αναπνέεις σε κάθε σου βήμα, στα μνημεία, στις ιστορίες, στους μύθους. Είναι κατανοητό επομένως να υπάρχει ένα συνεχές ενδιαφέρον. Και είναι σημαντικό να προσπαθήσουμε να καλλιεργήσουμε αυτό το ενδιαφέρον, διότι κάποιες φορές έχουμε δυστυχώς την τάση να μιλάμε για τους αρχαίους με έναν τρόπο στερημένο από κάθε έμπνευση.

Ποιο ιστορικό βιβλίο διαβάσατε τελευταία και σας έκανε εντύπωση;

Οπωσδήποτε το Zeit der Zauberer: Das große Jahrzehnt der Philosophie 1919-1929 (Η εποχή των μάγων: η σπουδαιότερη δεκαετία της φιλοσοφίας 1919-1929). Αφηγείται τις διασταυρούμενες ζωές τεσσάρων μεγάλων φιλοσόφων, του Χάιντεγκερ, του Κασίρερ, του Μπένγιαμιν και του Βιτγκενστάιν, σε μια καθοριστική στιγμή για την ευρωπαϊκή ιστορία και φιλοσοφία. Ανακατασκευάζει τις ιστορίες τους με ακρίβεια και εξηγεί τις ιδέες τους με μεγάλη σαφήνεια. Πραγματικά, ένα κείμενο που νιώθω την ανάγκη να συστήσω.

Τι θα απευθύνατε στους Έλληνες αναγνώστες που θα διαβάσουν τη συνέντευξή σας;

Ότι νιώθω πως με τιμά η προσοχή που θα μου αφιερώσουν και ότι επίσης αισθάνομαι λίγο αμήχανα να μιλάω σε αυτούς για θέματα τα οποία πιθανώς γνωρίζουν καλύτερα από μένα, δεδομένου ότι αποτελούν μέρος της καθημερινής τους εμπειρίας. Όπως επισήμανα και νωρίτερα, ελπίζω πραγματικά να μας δοθούν ευκαιρίες για διάλογο.

Μετάφραση από τα ιταλικά: Κατερίνα Γούλα

 

Με τα μάτια των αρχαίων Ελλήνων
Η αρχαία σοφία στην υπηρεσία των σύγχρονων καιρών
Mauro Bonazzi
μετάφραση: Κατερίνα Γούλα
Κέδρος
232 σελ.
ISBN 978-960-04-5013-2
Τιμή €8,80

Πηγή: diastixo.gr

newzme.gr
Επισκόπηση απορρήτου

Αυτός ο ιστότοπος χρησιμοποιεί cookies ώστε να μπορούμε να σας παρέχουμε την καλύτερη δυνατή εμπειρία χρήστη. Οι πληροφορίες cookie αποθηκεύονται στο πρόγραμμα περιήγησής σας και εκτελούν λειτουργίες όπως η αναγνώριση σας όταν επιστρέφετε στον ιστότοπό μας και η βοήθεια της ομάδας μας να κατανοήσει ποιες ενότητες του ιστότοπου θεωρείτε πιο ενδιαφέρουσες και χρήσιμες.