Ανθούλα Δανιήλ Tag

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Γιώργος Βέης: «Βράχια»

«Ευτυχώς η γη μας δεν είναι σκληρή, οι πρασινάδες της δεν σε πλαντάζουν, τα χαρακτηριστικά της είναι βράχια, βουνά και πελάγη. Κι έχει ένα φως…» (Γιώργος Σεφέρης, «Πάντα πλήρη θεών»)

Μέσα σ’ αυτό το υμνημένο από όλους τους ποιητές μας φως, τις πρασινάδες, τα βουνά και τα πελάγη, τα βράχια έχουν μια ιδιαίτερα σημαίνουσα θέση. Είναι ένα όριο μεταξύ στεριάς και θάλασσας. Είναι και αρχή και τέλος, και ζωή και θάνατος. Και βάση γερή να στηριχτείς.

Βράχια, λοιπόν, καταθέτει ως δέκατη τέταρτη ποιητική συλλογή ο Γιώργος Βέης, πρόσφατο κρίκο στη μακρά αλυσίδα που ξεκίνησε το 1974 και θα ολοκληρωθεί κανείς δεν ξέρει πότε. Πιστός στο χρέος στη θεά Ποίηση, δεν παραλείπει ένα καινούριο κερί να της ανάψει, ένα καινούριο λουλούδι να της προσφέρει. Κοσμεί με λουλούδια και έμβια όντα την αχανή εσθήτα που δεν γνωρίζει φθορά. Σμιλεύει στίχους στα ανθεκτικά, κυριολεκτικά και μεταφορικά, Βράχια της πατρίδας μας και της ζωής του, που δεν γνωρίζουν χρόνο και γηρατειά. Έχει πάντα στον νου τον πρώτο διδάξαντα Όμηρο, αλλά και κάθε άξιο συνεχιστή της αρχαίας αυτής ιστορίας, με τον οποίο δεν έκοψε ποτέ τον διάλογο και, όπως ο Δάντης με τον Βιργίλιο, βρίσκεται πάντα σε απευθείας συνομιλία μαζί τους:

Εσύ είσαι κι ο ποιητής κι ο δάσκαλός μου, εσύ είσαι και ο μόνος οδηγός που επήρα στην όμορφη γραφή που ετίμησέ με.
(Κόλαση, μτφρ. Ν. Καζαντζάκη, ωδή Α’, στ. 85-86)

Με αυτά τα λίγα αντικλείδια για την εισαγωγή σε μια τέχνη που όσο περνούν τα χρόνια γίνεται πιο γυμνή, μια γυμνοπαιδία, μπαίνουμε στην αυλή της ποιητικής συλλογής. Ο Βέης μάς δίνει δείγματα του προσωπικού ποιητικού του κώδικα, αλλά πάντα μας διαφεύγει κάτι και ας είναι μπροστά στα μάτια μας. Για να θυμηθούμε την κινεζική λαϊκή ρήση,που εκείνος μας μετέφερε στη Δύση: «Το πιο σκοτεινό σημείο είναι πάντα αυτό που βρίσκεται κάτω από τη λάμπα» ή, με άλλα λόγια, το πιο σκοτεινό μέρος είναι η καρδιά του ήλιου, έτσι λένε οι σοφοί, έτσι και ο ποιητής μάς δείχνει, αλλά εμείς δεν ξέρουμε ποιο από τα αντικλείδια και προς τα πού να το στρέψουμε για να φωτίσουμε το μήνυμα.

Στο «Προαύλισμα» λοιπόν έχουμε τη φύση έτοιμη να εκραγεί· συγκεκριμένη πάντα ώρα, κρατάει την ανάσα της, για να πάρει φόρα και να ξεσπάσει πάνω στα «ατιμώρητα/ όλα αυθάδεια κι υπερηφάνεια φούσκα», διότι «εκεί χτυπάει δυνατά η καρδιά/ η οργή του αδικημένου». Γιατί η έκρηξη γίνεται όταν ο υβριστής υπερβεί το όριο, όταν «φουσκώσει της πίκρας το προζύμι», όπως έλεγε ο Σεφέρης. Ο ποιητής, παρατηρητής, ξέρει ότι η φύση έχει τον τρόπο της για να ειδοποιεί. Παρατηρούμε μέσα στις λέξεις του αυτό που τρέχει ολοταχώς και ρέει με ορμή σαρωτικά.

Είναι η οργή/ορμή της βιασμένης φύσης από τους τρελούς ανθρώπους και της τρίλιας το «πάθημα». Όλες σχεδόν οι λέξεις σοφά επιλεγμένες τρέχουν πάνω στο κυλιόμενο «ρ». Στη δεύτερη μάλιστα στροφή είναι δεκατρείς φορές αυτό το «ρ» που ρολάρει με τη συνυποδηλωτική επιμονή της επανάληψής του: έρχεται […] το πρωί, ο κορυδαλλός / να συντρίψει τα έργα τρελών ανθρώπων/ λέει η τρίλια τρελή […] όλα ατιμώρητα… υπερηφάνεια εκεί… καρδιά η οργή του αδικημένου.

Και δεν είναι μόνο ο κορυδαλλός και η τρίλια, αλλά και η σουσουράδα, τα τριζόνια, ο σκίουρος, το κρασοπούλι, ο κάστορας, ο συκοφάγος, η κίσσα, ο γλάρος, οι κάμπιες, η νερόκοτα, οι ψαραετοί, οι τσίχλες, το κοράκι, τα πουλιά γενικά, καθένα στο πόστο του, υπαινισσόμενο τη σοφία της φύσης, έστω κι αν δεν έχει συνείδηση της αποστολής του. Και όπως η Δώρα Μέντη έχει συνθέσει το Γλωσσάριο των ανθέων, όπου η συγκεκριμένη ποιητική προοπτική του Βέη αξιοποιείται πλήρως, έτσι ίσως θα έπρεπε να δει κανείς και το γλωσσάρι των πουλιών.

Στο ποίημα «Η Επίσκεψη», το ρυάκι έδωσε τη φωνή του στο κρασοπούλι και αυτό με τη σειρά του στον Μοντεβέρντι. Η κλίμακα είναι μεγάλη, η απόσταση ανυπολόγιστη. Χρειάστηκαν αιώνες για να τακτοποιηθούν τα πράγματα στον αχανή χωροχρόνο, να μεταμορφωθούν αλλά και να παραμορφωθούν. Όμως, η επίσκεψη, δηλαδή η μελέτη, των ονομάτων δείχνει ότι στοχάζεται βαθιά πάνω στη φύση και στην παρουσία κάθε όντος μέσα σ’ αυτή. Βλέπει και ακούει, γίνεται ο ίδιος η φύση που αισθάνεται. Χωρίς μεγάλους κραδασμούς απορροφά την ομορφιά στο «τσάκισμα του λαιμού» ή του φτερού την «απαραίτητη περισπωμένη», στην κρυμμένη ευφυΐα του όποιου σκιρτήματος του μικρού πουλιού. Παρατηρεί τα παραδοσιακά κοσμήματα, ακούει τον ήχο από τα «Ασημένια βραχιόλια», «παιδιά της μνήμης ηχηρά» σαν τα βραχιόλια της γερακίνας… Το ποίημα όλο σαν μια ανάπλαση του τραγικού δημοτικού τραγουδιού.

Το φιλοσοφικό-στοχαστικό υπόβαθρο της τέχνης του, κρυμμένο στα απλά φυσικά πράγματα, αποτελεί τα βράχια που πάνω τους στήνεται το ποιητικό εποικοδόμημα, υποδεικνύοντας σ’ ένα έμπειρο μάτι τι και πού να κοιτάξει. Η παρατήρηση ενδελεχής. Σε πρόσφατη κριτική της η Διώνη Δημητριάδου ανέδειξε, μεταξύ άλλων, την καθαρά αναστοχαστική υφή της παρούσας συλλογής.

Δυσδιάκριτος, αλλά υπαρκτός είναι ο Χρόνος σε διάφορες μορφές, διαδηλώνοντας την αιωνιότητά του, την ορμητικότητά του –«την ορμή του ποταμού»–, την ασχήμια –«το ξεφτισμένο σκιάχτρο»– και την ομορφιά του. Να τα αντέξει όλα κι έπειτα να αναληφθεί, όμως όχι με τα φτερά του αγγέλου αλλά με ένα «καλαθάκι αερόστατο» «πάνω από τα χαλάσματα του κόσμου», «κήρυκας χωρίς καν λέξεις» («Ξεκαθάρισμα λογαριασμών») ή πάλι «βαστάει γερά του Χάρου το σκοινί», «να κατεβεί κι αυτός στο/ μη με λησμόνει» («Προοπτική»).

Στο ποίημα «Η Μαρμαρυγή», «στο μαξιλάρι του δίπλα/ ολόσωμη/ η Αφροδίτη των τελευταίων σπασμών». Όπως η προγενέστερη του Ελύτη («Ο Κήπος βλέπει 2»): «Η Κυρία των Αγγέλων/ με χρυσό αλεξίπτωτο/ κατέβαινε ως το μαξιλάρι σου/ Υιέ μου πλάγιαζε κοντά σου». «Καλαθάκι αερόστατο» ο ένας, «χρυσό αλεξίπτωτο» ο άλλος. Η «Αφροδίτη» ο ένας, «Η Κυρία των Αγγέλων» ο άλλος, «μαξιλάρι» και ο ένας και ο άλλος, δείχνουν μια σχέση, την οποία πρόσφατα επισήμανε η Έφη Κατσουρού σε εκτενή μελέτη της. Ο Βέης, τηρώντας τις νόμιμες αποστάσεις, τιμά τους προγόνους.

Και μια άλλη, ακόμα, σχέση, και όχι η μόνη: μοιάζει «Η ώρα τροχόσπιτο κολλημένο στη λάσπη», στα «Μαθήματα Ανθρωπολογίας», ενώ στο «Γράμμα του Μαθιού Πασχάλη» ο Σεφέρης είχε παρατηρήσει ότι «Αργούν οι μέρες· οι μέρες οι δικές μου τριγυρίζουν μέσα/ στα ρολόγια και ρυμουλκούν το λεπτοδείκτη». Είναι η διάθεση που επιβάλλει τον δικό της ρυθμό στην κοσμική ροή.

Ο Βέης έχει πει πως όταν γράφει του παραστέκουν σαν άγγελοι φύλακες, βοηθοί και σκέπη του οι Άγιοι Πάντες Ποιητές και όλοι οι σοφοί που διάβασε. Στη χώρα ετούτη που του έλαχε να γεννηθεί με την ποιητική κληρονομιά πλούσια, δεν θα ήταν δυνατόν να μη γίνει ό,τι έγινε. Και δεν είναι μόνο ο φόρος τιμής στους προγόνους, αλλά και στα είδη. Κάποτε ήταν το σονέτο σε πρώτη θέση, τώρα ένα, τιμής ένεκεν, στο είδος, «Οι παρηχήσεις τώρα» και η επικαιρότητά τους:

Έφτασαν ως εδώ ικέτες, του Χάρου μελίσσι
οι βάρκες τρύπιες, παντού βλέπουν αγγέλους και θύτες
δίχως δόντια, τρέμει το μυαλό, σαν από μεθύσι

Δεν μας διαφεύγει επίσης η τρυφερότητα με την οποία ο ποιητής επιστρέφει στη μητρογονική Σαντορίνη, με την ανάσα της αισθητή: «Ακούστηκε ηφαίστειο/ το νόμιζαν σβηστό/ […] ένα φτερό τώρα πετάει γύρω του/ το έχουν πει ψυχή». Μια ιδέα από τον αετό του Δία που σχίζει τον αέρα πάνω από τους Δελφούς, ιδέα που έρχεται σύροντας μαζί της και την άρση της αλλά και τη θέση της. Και το τρίπτυχο ποίημα «Ηραίον Σάμου» είναι το κληροδότημα της πατρογονικής γης στην παγκόσμια κληρονομιά και τα «Κουμέικα Σάμου» «σαν ηχώ του σθένους» το χωριό του ποιητή Δ.Π. Παπαδίτσα. Και, φυσικά, το «Καρλόβασι Σάμου» για το οποίο η εξαιρετική ποιήτρια Ελένη Ηλιοπούλου-Ζαχαροπούλου έχει συνθέσει ένα πολύ ευαίσθητο δοκίμιο.

Ο τίτλος Βράχια γαιώδης, ελληνικός. Η Ελλάδα με τα βράχια, τα βουνά και τα πελάγη της, στην άκρη ενός κόσμου και στην αρχή ενός άλλου. Και τα βράχια ορόσημο ανάμεσα στεριάς και θάλασσας. «Εκεί που αρχίζει τελειώνει κιόλας», το «εφήμερο καθώς το λένε». Αλλά και πιο κάτω θα το ξαναβρούμε «Με το ένα πόδι στον τάφο». Το εφήμερο, όχι τα βράχια. Τα βράχια που σε όλους τους ποιητές μας έχουν σημαντική παρουσία, είναι τα οστά ενός τόπου που αντέχουν στον χρόνο και στην περιπέτεια, που βλέπουν τα γεγονότα να περνούν και καθόλου δεν αγωνιούν. Που δεν νοιάζονται αν τα κύματα χτυπούν πάνω τους. Αντέχουν. Που πάνω τους γράφεται η ιστορία. Η αιωνιότητα δεν κινδυνεύει.

Κάποτε, οι συλλογές του Βέη άρχιζαν με ρήση από τον Ηράκλειτο και τελείωναν με στίχους του Κάλβου. Τα Βράχια αρχίζουν με Πλάτωνα και τελειώνουν με Παλαμά. Με έναν χαιρετισμό στον πρόγονο, αρχαίο και νεότερο, ο ποιητής ανοίγεται στον κόσμο όλο.

Πηγή: diastixo.gr

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Μαίρη Μάντζιου: Σοφοκλέους «Ηλέκτρα»

Ο χρόνος τρέχει στο παρελθόν για να δείξει την πρώτη αρχή ενός κεντρίσματος που γονιμοποιήθηκε χρόνια μετά. Η –καθηγήτρια σήμερα στο Πανεπιστήμιο Ιωαννίνων– Μαίρη Μάντζιου καταθέτει στις πανεπιστημιακές βιβλιοθήκες, στα χέρια των φοιτητών της και των ενδιαφερόμενων για το είδος αναγνωστών της, τη δική της μετάφραση, με όλα τα συνεπαγόμενα –Εισαγωγή, Κείμενο, Σχόλια– της εμβληματικής Ηλέκτρας του Σοφοκλέους, που μικρό κορίτσι πρωτοείδε στο αρχαίο θέατρο της Δωδώνης με την Ασπασία Παπαθανασίου σε σκηνοθεσία Δημήτρη Ροντήρη. Ειρήσθω εν παρόδω ότι η παράσταση αυτή είχε καταχωρισθεί στο ιστορικό αρχείο του BBC.

Η Μαίρη Μάντζιου είναι πτυχιούχος του Τμήματος Κλασικών Σπουδών της παλαιάς Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου Ιωαννίνων και διδάκτωρ του Πανεπιστημίου του Λονδίνου (University College London). Έχει πλούσιο ερευνητικό έργο και έχει δημοσιεύσει μελέτες για την αρχαία ελληνική τραγωδία, το αρχαίο ελληνικό θέατρο και την αρχαία ελληνική υμνογραφία. Έχει μεταφράσει στην ελληνική την έκδοση του Βρετανικού Μουσείου, Richard Green – Eric Handley, Images of the Greek Theatre (Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, 1996).

Η Ηλέκτρα είναι ένα δυσερμήνευτο έργο, κατά τη μαρτυρία επιφανών δημιουργών, είτε λόγω της απόκλισης από τον μύθο είτε λόγω των πολλών κριτικών προβλημάτων και δυσκολιών που πηγάζουν από τη φθορά των χειρογράφων. Παράλληλα, προκύπτουν πολλά ηθικά προβλήματα, εφόσον οι «αμφιλογίες», οι «εντάσεις», τα «ηθικά δίπολα» απαιτούν «εξονυχιστική εξέταση της γλώσσας του δράματος».

Η παρούσα έκδοση περιλαμβάνει αντικριστά το πρωτότυπο κείμενο και τη μετάφρασή του, με έμφαση όχι στην «κατά λέξη» μετάφραση, αλλά στην «κατανόηση της γλώσσας και του ύφους, του νοήματος και της σκέψης σε σχέση με τα συμφραζόμενα».

Η δολοφονία του Αγαμέμνονος από τον Αίγισθο αναφέρεται στην Οδύσσεια και σε διάφορους μύθους, αλλά όχι πάντοτε με τη συνεργασία της Κλυταιμήστρας. Η δολοφονία στη συνέχεια του Αιγίσθου από τον Ορέστη θεωρείται «πράξη ηρωική, χωρίς ηθικές συνέπειες». Στους Νόστους όμως αναφέρεται και η δολοφονία της Κλυταιμήστρας, με τη συμμετοχή του Πυλάδη. Την Ηλέκτρα τη βρίσκουμε πρώτη φορά στον Γυναικών κατάλογο του ψευδο-Ησιόδου. Γενικώς η μεταφράστρια της σοφόκλειας τραγωδίας ερευνά τους μύθους πίσω από τον συγκεκριμένο δραματοποιημένο μύθο, πού και πότε πρωτοεμφανίζονται τα πρόσωπα και με ποιους ρόλους. Η Ηλέκτρα είναι η ηρωίδα στην ομώνυμη τραγωδία του Ευριπίδη καθώς και στις Χοηφόρους του Αισχύλου, στην τριλογία Ορέστεια. Στη συνέχεια, η Μάντζιου θα μελετήσει σχολαστικά τα «κατά ποσόν» μέρη της τραγωδίας, θα σχολιάσει διεξοδικά τα αποσπάσματα, θα παρατηρήσει λεπτομερώς τα πρόσωπα, τον λόγο, το ήθος, θα επισημάνει μικρές λεπτομέρειες, οι οποίες ρίχνουν φως σε άδηλα σημεία του ψυχικού τοπίου των ηρώων, που πλουτίζουν δραματουργικά το έργο. Από τη σχετική έρευνα που διεξήγαγε, το έργο πρέπει να παίχτηκε «στα κρίσιμα χρόνια του Πελοποννησιακού πολέμου και της ηθικής σχετικοκρατίας που χαρακτήριζε τη ζωή στην Αθήνα».

Για την ανάγκη της παρούσας περίστασης θα σταθώ σε μερικά επεισόδια της τραγωδίας, τα οποία είναι κοινός τόπος, θα λέγαμε, για τους αρχαίους και ειδικά για τον Σοφοκλή, αλλά δείχνουν και τον τρόπο εργασίας της Μάντζιου, μιας εργασίας που κράτησε πολλά χρόνια, μέχρι να μας παραδοθεί.

Να επισημάνουμε τη διαφορά στο ύφος και ήθος των δύο αδελφών, Ηλέκτρας και Χρυσοθέμιδος, οι οποίες βιώνουν με διαφορετικό τρόπο τη νέα κατάσταση στο παλάτι. Η Ηλέκτρα, φτωχά ντυμένη και παραμελημένη, ζει φυλακισμένη και μόνο λόγω της απουσίας του Αίγισθου τη βρίσκουμε έξω. Η Χρυσόθεμις παρουσιάζεται στην πύλη των ανακτόρων, πριγκιπικά ντυμένη αλλά συμβιβασμένη και τρομοκρατημένη, αρνούμενη να αντιδράσει. Είναι σώφρων ή δειλή; Η Ηλέκτρα είναι υψηλόφρων ή άφρων; Οι δύο αδελφές έχουν αντιστρόφως ανάλογη συμπεριφορά και ενδυμασία, που δηλώνουν η καθεμία τη διαφορά του φαίνεσθαι και του είναι.

Και οι αμφισημίες συνεχίζονται. Για τον Ορέστη που έρχεται απ’ έξω στις Μυκήνες, το παλάτι είναι πολύχρυσον, ενώ για την Ηλέκτρα που ζει μέσα και πάσχει είναι πολύφθορον και διακρίνεται ευκρινώς εδώ η σοφιστική παιδεία του Σοφοκλέους. Επίσης, οι ακόλουθοι στίχοι αποδεικνύουν τη διπλή όψη των πραγμάτων:

Ου ζω; Κακώς μεν, οίδ’, επαρκούντως δ’ εμοί./ λυπώ δε τούτους, ώστε τω τεθνηκότι/ τιμάς προσάπτειν, ει τις εστ’ εκεί χάρις.

Δεν ζω; Άθλια μεν, το γνωρίζω, όμως επαρκώς για μένα./ Δυσαρεστώ όμως αυτούς, έτσι που ανταποδίδω στον νεκρό/ τιμές, αν υπάρχει εκεί κάτω κάποια ευχαρίστηση…

Διότι για την Ηλέκτρα «η ζωή δεν είναι επιβίωση, αλλά σύστημα κανόνων, και αυτό έχει τίμημα», παρατηρεί η Μάντζιου.

Τέθνηκεν η τάλαινα. Κάθε φορά με αρνητική σημασία. Η Μάντζιου διευκρινίζει ότι «για την Κλυταιμήστρα, το επίθετο έχει ηθική και αρνητική σημασία: η πανάθλια, η αδιάντροπη, η αχρεία» και με αυτή την έννοια χρησιμοποιεί το επίθετο η Ηλέκτρα. Αν το εννοήσουμε με τη σημασία του «δύστυχη», τότε σημαίνει πως η Ηλέκτρα δείχνει συμπόνια, ενώ αντιθέτως επιθυμεί «την πλήρη απαξίωση μιας γυναίκας που υπήρξε αμήτωρ… Η Ηλέκτρα είναι αδυσώπητη, αδημονεί να ακούσει ότι πέθανε η άσπλαχνη μητέρα της… Αντιστρόφως, η Κλυταιμήστρα αδημονεί να βεβαιωθεί ότι ο γιος της είναι νεκρός».

Χωρεί γεγηθώς. Ο Αίγισθος επιστρέφει περιχαρής στο παλάτι και μάλιστα χωρίς συνοδεία, γιατί νομίζει πως πέθανε ο Ορέστης. Τα χέρια του Ορέστη είναι αιματοβαμμένα από το αίμα της Κλυταιμήστρας, εδώ θα μπορούσαν να κάνουν την εμφάνισή τους οι Ερινύες, λέει η Μάντζιου, αλλά ο ποιητής έχει σχέδιο διαφορετικό. «Εισάγει στη σκηνή τον σφετεριστή» και «μετατοπίζει την προσοχή των θεατών».

«Ο Σοφοκλής αποδεικνύεται αριστοτέχνης στη σύνθεση της δραματικής δομής του έργου και στην πρόκληση ενδιαφέροντος του θεατή». Και η Μάντζιου τονίζει ότι η έμφαση δεν δίνεται στη μητροκτονία, αλλά στην αποκατάσταση της τάξης στον οίκο και στην πόλη.

Στο βιβλίο, εκτός από την πλήρως εμπεριστατωμένη Εισαγωγή, όπου γίνεται εξονυχιστική μελέτη του έργου, επισημαίνεται η ιδιάζουσα συμπεριφορά του κάθε ήρωα, μελετάται σε βάθος η ψυχοσύνθεση των προσώπων, η διπλή φύση των πραγμάτων, η θέση του ήρωα στην ορχήστρα –στην πύλη, μέσα ή έξω από το παλάτι– έχει το σημαινόμενό της, οι ομοιότητες και οι διαφορές με τις τραγωδίες που χειρίζονται το ίδιο θέμα καθιστούν τον αναγνώστη ιδανικό θεατή του δράματος.

Το κείμενο μας δίνεται στο πρωτότυπο, στην μέλιττι κεχρισμένην γλώτταν του Σοφοκλή, αλλά και στην επιστημονική, όμως ευέλικτη και ευλύγιστη νεοελληνική, προσιτή σε κάθε φιλομαθή αναγνώστη. Η Μαίρη Μάντζιου πραγματοποίησε μέγα έργο, πολυεπίπεδο, σύνθετο, απολαυστικό.

Πηγή: diastixo.gr

ΠΟΛΙΤΙΣΜΟΣ

Σωτηρία Μάττα: «Απόκοπος» του Μπεργαδή

Ο Απόκοπος του Μπεργαδή, μνημειώδες έργο της δημώδους γραμματείας μας, αποτέλεσε το θέμα της μεταπτυχιακής εργασίας της Σωτηρίας Μάττα στο ΑΠΘ, στον Τομέα των Μεσαιωνικών και Νεοελληνικών Σπουδών του Τμήματος Φιλολογίας. Η εργασία στηρίχτηκε στη βενετσιάνικη πρώτη έκδοση του 1509. Τίτλος της εργασίας Απόκοπος. Ένας σχολιασμός, τέτοιος που, δικαίως, κέντρισε το ενδιαφέρον γι’ αυτό το αινιγματικό έργο, το οποίο ασκεί μεγάλη γοητεία σε μεταφραστές, εκδότες και μελετητές.

Η Μάττα αξιοποίησε την πλούσια βιβλιογραφία και προσπάθησε να προσεγγίσει τα προβληματικά χωρία και τις αινιγματικές φράσεις, χωρίς να μπαίνει σε συγκρίσεις ανάμεσα στην πρώτη έντυπη έκδοση της Βενετίας (Α) του 1509 και του χειρογράφου της Βιέννης (V), που παρουσιάζουν διαφορές.

Στα μέρη του βιβλίου έχουμε έναν περιληπτικό, πολύ ουσιαστικό Πρόλογο (και στα αγγλικά), κατόπιν το κείμενο, καθώς και τις δύο διαφορετικές εκδοχές του τέλους, Εισαγωγή αναλυτική, Πηγές-Απηχήσεις και Ερμηνευτικά Σχόλια στα έξι μέρη της μελέτης. Παράρτημα Ι: Η παράδοση του έργου, Χειρόγραφα και Λαϊκές Μελέτες, Παράρτημα ΙΙ: Βιβλιογραφία: Φιλολογικές και άλλες εκδόσεις, Βιβλιοκρισίες, Δημοσιεύσεις αποσπασμάτων, Μεταφράσεις, Μελέτες για τον Απόκοπο και Γενικές Μελέτες.

Στον Πρόλογό της, η συγγραφέας μάς δίνει τον σκελετό του έργου. Α’ μέρος η αρχή του ονείρου, Β’ μέρος είσοδος στον Άδη, Γ’ μέρος οι ειδικές ερωτήσεις των νεκρών, Δ’ μέρος η καταιγίδα, τα δύο αδέλφια και το ναυάγιο, Ε’ μέρος η συνάντηση με την αδελφή και πλήθος νεκρών. Στο τέλος του έργου, μας δίνονται οι δύο Επίλογοι. Το εξώφυλλο και η πρώτη σελίδα της παρούσας έκδοσης, όπως μας πληροφορεί η συγγραφέας, παρουσιάζονται πρώτη φορά.

Ακολουθεί το κείμενο της έκδοσης του 1509 (Vejleskov, 2005).

Απόκοπος του Μπεργαδή, Ρίμα λογιοτάτη,
την έχουσιν οι φρόνιμοι πολλά ποθεινοτάτη.

Πρόκειται για διαφημιστική μπροσούρα την οποία πρόσθεσε ο εκδότης, σύμφωνα με τον Αλεξίου. Σύνολο για την παρούσα έκδοση 566 στίχοι και για το χειρόγραφο της Βιέννης 515.

Ως συγγραφέας του έργου φέρεται ο ευγενής Bragadino με το εξελληνισμένο όνομα Μπεργαδής, από μεγάλη οικογένεια ευγενών της Βενετίας στο Ρέθυμνο της Κρήτης, με υποστατικά τα οποία χάθηκαν μετά την οθωμανική κατάληψη. Ωστόσο, οι μελετητές δεν συμφωνούν ούτε για το Ρέθυμνο ούτε για το έτος γέννησης του έργου, προβαίνοντας σε συγκρίσεις με άλλα έργα και λαμβάνοντας υπ’ όψιν αφενός το γλωσσικό ιδίωμα, αφετέρου ιστορικές πληροφορίες σχετιζόμενες με την αρπακτικότητα των «φράρων», ήτοι των Φραγκισκανών μοναχών. Ο κατάλογος των μελετητών και οι πληροφορίες γύρω από την οικογένεια των Nobili, των Ευγενών, και την παρουσία τους στα συμβολαιογραφικά έγγραφα είναι ένα κοπιώδες ερευνητικό κατόρθωμα της ερευνήτριας, καθώς και όλο το πόνημα.

Του Απόκοπου τυπωμένου στη Βενετία το 1509 υπάρχει μόνο ένα αντίτυπο. Υπάρχουν άλλες επτά εκδόσεις μέχρι το 1721 και πολλές λαϊκές εκδόσεις. Ο Émile Legrand δημοσιεύει τη δική του το 1870, καθώς επίσης και το τέλος του χειρογράφου που προαναφέραμε, όπου φαίνεται η διαφοροποίηση από την έκδοση της Βενετίας.

Στο ποίημα τώρα. Στο πρώτο μέρος και στην πρώτη φάση του ονείρου, ο αφηγητής μπαίνει στο κυνήγι μιας ελαφίνας, το οποίο καταλήγει εν τέλει να είναι ένα συμβολικό «κυνήγι έρωτα και κάτω κόσμου». Με άλλα λόγια, έχουμε ένα «θανάσιμο παιχνίδι» που «εξελίσσεται σε ένα ποιητικό όραμα του θανάτου της καρδιάς και των αισθημάτων» ή ένα «διδακτικό» κυνήγι που συμβολίζει «το έσχατο όριο της γνώσης», παρά τις όποιες διαφωνίες.

Μίαν από κόπου ενύσταξα, να κοιμηθώ εθυμήθην […]
Κ’ εφάνη με οκ’ εδίωχνα με θράσος ελαφίνα

Η «ελαφίνα», ωστόσο, ενδέχεται να συμβολίζει την αρετή. Στη συνέχεια, ο αφηγητής θαυμάζει τις ομορφιές του επίγειου κόσμου:

Ο τόπος όπου επέζευσα, λέγω εκεί που εστάθην
Ήτον του λιβαδιού ομφαλός κ’ ήτον γεμάτος τ’ άνθη

Μετά ανεβαίνει σε ένα δέντρο, όπου τρώει μέλι χωρίς να χορταίνει, κι έπειτα το δέντρο πέφτει και ο ίδιος μπαίνει στο στόμα δράκου, από όπου «σύψυχος και συζώντανος» θα κατεβεί στον άλλο κόσμο. Εκεί τον τριγυρίζουν οι νεκροί και τον παρακαλούν:

Τον κόσμον τον εδιάβαινες, τες χώρες τες επέρνας
Οι ζωντανοί οπού χαίρονται, αν μας θυμούντ’ ειπέ μας…

Μετά τα πολλά που ζητούν να μάθουν, κλαίνε και στενάζουν:

«Σκόρπισε, χώμα άλαλον! Άνοιξε, γης» εκράζαν·
«Κ’ οι πόρτες του Άδου ας χαλαστούν, να πέσουν οι κατήνες,
Να έμπη το δρόσος τ’ ουρανού, να μπουν τ’ ήλιου ακτίνες…»

Σχετικά με τις πηγές του Μπεργαδή, υποστηρίζεται ότι είχε υπ’ όψιν του τα κεφάλαια 2 και 3 από τη «Γένεση» της Παλαιάς Διαθήκης, τα Βοιωτικά του Παυσανία και το βυζαντινό μυθιστόρημα Βαρλαάμ και Ιωάσαφ. Όσον αφορά το κυνήγι της ελαφίνας, αυτό σχετίζεται με την αγιογραφία, σε γερμανικούς λαούς και θρύλους, μύθους της Ιβηρικής χερσονήσου και της κελτικής μυθολογίας. Γενικά το κυνήγι της ελαφίνας συμβολίζει τον κάτω κόσμο. Το μέλι συμβολίζει τις ηδονές της ζωής. Παράδειγμα μας δίνει ο Νεόφυτος ο Έγκλειστος στην Κύπρο (12ος αιώνας), που γέμιζε βαζάκια με μέλι αλλά αρνιόταν να το γευθεί, γιατί μετά θα ήθελε να γευθεί και τη γυναίκα του, και αυτό θα ήταν η καταδίκη της ψυχής του. Εν ολίγοις, το μέλι συμβολίζει την ερωτική απόλαυση. Το δέντρο πάνω στο οποίο ανέβηκε ο αφηγητής είναι το δέντρο του καλού και του κακού της Κόλασης. Το στόμα του δράκου είναι η είσοδος στην Κόλαση. Ακόμα, επισημαίνονται αναλογίες με θρησκευτικές εικόνες, την Κόλαση του Δάντη και τα σονέτα του Πετράρχη. Υπάρχει, ωστόσο, μία διαφορά με τις καταβάσεις των ηρώων στα έργα που προαναφέρθηκαν (έπεσαν σε ύπνο) σε σχέση με την κατάβαση του Βιργιλίου, Δάντη, Οδυσσέα, οι οποίοι κατέβηκαν με την άδεια του θεού.

Για κάθε λέξη και φράση η συγγραφέας φροντίζει να δώσει τα λογοτεχνικά ανάλογα, να προβεί σε ερμηνευτικούς σχολιασμούς, να επικαλεστεί πολλούς επιφανείς μελετητές, πράγμα που αποδεικνύει την πυκνή ύφανση του κειμένου. Η εμπεριστατωμένη μελέτη της συνιστά για τον αναγνώστη δυνατό διανοητικό κέντρισμα και ένα ταξίδι ανάλογο με του Απόκοπου, όχι όμως στην Κόλαση και στους νεκρούς, αλλά στον παράδεισο της λογοτεχνικής μας παραγωγής, στης οποίας τα λαβυρινθώδη μονοπάτια διακρίνεται και ο Απόκοπος. Ας θυμίσουμε ότι το πιο σπαρακτικό απόσπασμα αυτού του αριστουργήματος υπάρχει στο σχολικό εγχειρίδιο και διδάσκεται στην Α’ Λυκείου.

Για την πολύτιμη αυτή εξονυχιστική εργασία οφείλουμε να συγχαρούμε τη Σωτηρία Μάττα, καθώς και την εκδοτική εταιρεία University Studio Press για την τόσο επιμελημένη έκδοση.

Πηγή: diastixo.gr